OS GUAPERAS

A nosa historia, a dos humanos (real ou ficticia), está chea de feitos heroicos, minoristas e ridículos, todo ao mesmo tempo cando se trata de buscar parella, de reproducirnos.

Que clase de historias clásicas coñeceriamos se Sigfrido non tivese batallado para chegar a Brunilda?

Se o príncipe non tivese percorrido un gran traxecto antes de chegar á torre onde se encontraba a bela durminte?

Se Dante non tivese pasado polo Inferno e o Purgatorio antes de chegar a Beatriz?.

Na vida real e de personaxes máis ou menos coñecidos, ben sabedes que as hemerotecas están cheas de historias similares. E é case seguro que algúns dos que estades a comezar a ler estas liñas, atravesásedes mares, océanos, desertos ou percorrésedes centenares de qm co mesmo obxectivo.

As nosas protagonistas de hoxe, levan xa uns 140 millóns de anos empeñándose en ser igual de inspiradoras que Dante e Sigfrido, e o resultado recoñécese nas súas flores. A diferenza doutros organismos como os humanos que a partir da nosa aparencia, voz, etc., mandamos sinais a outros humanos, as plantas non atraen a outras plantas e son ademais, seres que non se desprazan. Se hai organismos cuxa reprodución parecese imposible, estes son as plantas, e a verdade é que libraron ese problema dunha forma inigualable; a utilización das flores para seducir e para facilitar a súa reprodución. Dende hai millóns de anos, as plantas, mesmo iniciándose entre elas, fai o amor con animais. Case todas confían a súa descendencia aos insectos e paxaros. Atráenos con desfiles nupciais moi coloridos, sedúcenos coa beleza e o perfume, nútrenos co néctar, ofrécenlles un refuxio para a noite; e logo como nos mellores ménage, explótanos transformándoos en "carteiros" máis ou menos conscientes para levar ao seu destino o seu pole. Mesmo, o olor dalgunhas flores resulta tan apaixonante para os machos (dalgunhas especies de insectos) que estes, atraídos salvaxemente polo cóctel de feromonas sexuais femininas que imitan as orquídeas, alcanzan a exacular sobre elas.

Hoxe, quero presentarvos a algúns destes grandes seducidos. Se, seducidos. Pero non temades, non escribirei sobre Casanova (Fig.3), Don Juan, Picasso, Sigfrido ou Byron entre os máis coñecidos sedutores (?). Mostrarvos aos seus equivalentes, a algúns dos "guaperas dos nosos campos", a unhas poucas especies de abellas, abellóns, coleópteros e bolboretas.

 

Himenópteros

Abellas, abellóns, formigas e avespas pertencen, entre outros, a esta orde. Con preto de 200.000 especies descritas, os himenópteros encóntranse distribuídos por case todo o planeta, exceptuando latitudes e altitudes elevadas. Só na Península Ibérica podemos encontrar máis de 9.500 especies.

Aínda que na actualidade non hai feita unha avaliación cuantitativa da importancia relativa dos diferentes taxóns de polinizadores para a polinización da flora mundial, a maioría de ecólogos especializados en polinización estaría de acordo en que as abellas son os polinizadores predominantes para a maioría de plantas e ecosistemas. Elas son a miúdo os visitantes máis frecuentes das flores, polo que se consideramos a taxa de visita un preditor fiable da polinización, isto as converte tamén probablemente nos polinizadores máis importantes. A predominancia das abellas como polinizadores pode atribuírse ao feito de que as aproximadamente 20.000 especies coñecidas son florícolas obrigados, e tanto larvas coma adultos aliméntanse de produtos florais.

 

Dípteros

As moscas son os segundos visitantes máis frecuentes das flores e, a miúdo, superan en número as abellas cando as temperaturas son baixas, como acontece en latitudes elevadas. Aínda que constitúen un grupo diverso con preto de 150.000 especies (máis de 7.000 podemos encontralas na Península Ibérica), os visitantes das flores máis frecuentes concéntranse en tres familias: Syrphidae, Bombyliidae e Tachinidae. Destes tres grupos, os sírfidos son os visitantes de flores máis importantes; das aproximadamente 6.000 especies de sírfidos que se coñece, na maioría os adultos consumen néctar e, nalgúns casos, pole.

Habitualmente, os dípteros vense atraídos por flores pequenas, de cor manchada púrpura e verdosa, con néctar libre, e inodoras ou cun olor cadavérico e putrefacto (flores que desenvolveron olores para atraer moscas da prea e o esterco, como acontece nalgunhas especies de Aráceas, Asclepiadáceas e Orquidáceas)

 

Lepidópteros

Bolboretas e trazas son outro grupo diverso con preto de 300.000 especies, das cales podemos encontrar unhas 4.000 na Península Ibérica. Moitas especies son nectarívoras, pero salvo unhas poucas excepcións, non consumen pole. Algunhas especies nin sequera se alimentan nas flores, senón que consumen o xugo dalgúns froitos, ou simplemente non se alimentan cando son adultos. Os taxons nectarívoros e, polo tanto, importantes dende o punto de vista da polinización concéntranse nas familias de trazas Sphingidae, Noctuidae e Geometridae, e nas familias de bolboretas Hesperiidae e Papilionidae.

Os lepidópteros mostran preferencia polas flores grandes, con formas tubulares alongadas. As bolboretas diúrnas son atraídas por flores erectas, de cores avermelladas, rosadas, malvas, que se abren durante o día e cuxos nectarios presentan marcas visuais; as trazas nocturnas, pola súa banda, ademais de encargarse da polinización daquelas flores que se abren dende o atardecer ata pola mañá temperán, prefiren flores horizontais, de cores esbrancuxadas e con marcas olorosas. Á hora de valorar a función polinizadora dos lepidópteros, é importante ter en conta o seu característico aparato bucal de tipo chupador: as súas longas trompas (denominadas espiritrompas), que se enrolan en espiral en estado de repouso, permítenlles acceder ao néctar situado no fondo de alongados tubos ou esporóns, aproveitando así recursos aos que outros polinizadores non teñen doado acceso.

 

Coleópteros

Os escaravellos están considerados como un grupo moi antigo de visitantes florais. Con máis de 360.000 especies descritas (aproximadamente unha cuarta parte das especies animais coñecidas), podemos encontrar coleópteros na maioría dos hábitats do planeta (principalmente terrestres). Soamente da Península Ibérica, coñécense máis de 10.000 especies. A súa alimentación é moi variada: hai os fitófagos (polo menos nunha fase do seu ciclo de vida), carnívoros, fungívoros, detritívoros, coprófagos, etc. Os escaravellos, como as moscas, son a miúdo máis ben xeralistas nas súas visitas ás flores e, ao igual que as formigas, tenden a polinizar por casualidade cando visitan as flores para alimentarse (algúns escaravellos son en ocasións destrutivos para as flores que visitan).

En xeral, os coleópteros son atraídos por flores de cor branca ou verde esbrancuxada, solitarias ou en acio, con formas cóncavas, anteras e estigmas expostos, ovarios protexidos, grandes cantidades de pole e moi olorosas.

 

Algúns dos "guaperas dos nosos campos" …

Dado que non parece posible comentar as 780 especies ibéricas de polinizadores (véxase: Proxecto Apolo, 2013), permitinme facer unha pequena selección destes e as plantas que polinizan (inclúese o nome común cando se coñece).



Entomoloxía cultural.


Se o beneficio económico que achegan os polinizadores aos cultivos agrícolas é tan relevante para os Países, parece evidente que debesen ter o seu "recoñecemento" en, polo menos, esta manifestación cultural. Entre outros, Alemaña, Emiratos Árabes, Canadá, Austria, Bután, Cuba e Corea emitiron series sobre a polinización.




Para saber máis...

Proyecto Apolo, 2013. Polinizadores y biodiversidad. Edit. Asociación española de Entomología, Jardín Botánico y CBIO. Disponible en Internet en: http://apolo.entomologica.es/cont/materiales/informe_tecnico.pdf. [Con acceso el 5.IV.2015]