ESCARAVELLOS DESCOMPOÑEDORES

A relación do home cos insectos peloteros remóntase á unión ou relación co símbolo máis significativo: os escarabajos sagrados do antigo Egipto (Fig. 1). O escarabajo foi asociado a Jepri, o autocreado, o deus asociado ao Sol naciente. Antiguamente críase que o escarabajo era soamente de xénero masculino e que se reproducía depositando o semen nunha bóla de estiércol. A suposta auto-reprodución do escarabajo aseméllao a Jepri, que se creou así mesmo da nada. Por outra banda, a bóla de estiércol rodada polo escarabajo pelotero aseméllase ao Sol. Por ese feito, o escarabajo foi divinizado. Ademais, consideraban o estiércol como un elemento máxico xa que non ignoraban o seu efecto revitalizador nas colleitas.
br/> Dende entón, naturalistas e científicos véñense ocupando desta numerosa familia (escarabeidos) de coleópteros, pola importancia que teñen no funcionamento dos ecosistemas.

En calquera medio natural existen basicamente tres tipos de organismos: productores, consumidores e descomponedores, e da súa adecuada interacción dependerá o bo funcionamento do ecosistema.

Figura 2
Figura 3

Por esta e outras razóns, nas liñas seguen, ocuparémosnos dos descomponedores, e de entre eles, dun grupo de coleópteros (escarabeidos) dos que poderiamos dicir que teñen "unha vida de merda" (Fig.2), porque para estes insectos as feces son o seu sustento, o seu traballo e o seu niño.

O nome do "escarabajo pelotero" débese a que arrastra cada día bólas de feces de ata 200 veces o seu peso (Fig.3). Senten unha especial atracción gastronómica polas feces dos herbívoros, por iso é polo que rastrexan o seu cheiro, cheiran o seu obxectivo desde quilómetros de distancia e chegan voando en enjambres directos á súa comida. A súa primeira característica é que en moi pouco tempo poden reducir o que antes era materia descomposta inservible a unha parte fundamental da súa dieta. Ademais, fan desaparecer os excrementos da superficie do chan.

Tanto para a alimentación como para a reprodución, os escarabeidos manipulan o estiércol de tal xeito que de acordo con este comportamento pódense formar tres grupos na súa utilización: os rodadores, os cavadores e os moradores.


Figura 4

Cando se topan con este material, os rodadores (Fig. 4) empezan a arrincar trocitos e amasarlos ata formar unha pelota que levan rodando ao niño con axuda das patas traseiras, apoiándose no chan coas dianteiras, así percorren desde algúns centímetros ata varios metros para afastarse da materia fecal e evitar que outros escarabajos quítenlle a súa bóla.




Figura 5

Os cavadores elaboran túneles (Fig. 5) no chan por baixo da masa de excremento e no fondo de cada túnel almacénano para poder utilizalo sen ter que afastarse moito da boñiga. Os túneles poden ser curtos, dalgúns centímetros, ou longos, de máis dun metro, e adoitan presentar unha ou varias ramificaciones. A elaboración dos túneles e o enterramento realízano individualmente ou en parellas.


Figura 6

Para rematar, os moradores (Fig.6) non fan bolitas nin se enterran, quédanse en certas partes da boñiga ou entre esta e a superficie do chan, dentro dunha cámara.

Polo xeral, a femia fai a madriguera inicial, arrastrando á superficie a terra que remove e deixándoa alí; o macho aparta entón a terra da entrada. Axiña que como a femia deixa de aportar terra, o macho toma un fragmento de estiércol coas súas patas posteriores e penetra no túnel retrocedendo. Cando o extremo do seu abdomen entra en contacto coa cabeza da femia, abandona a súa carga e volve á superficie a por máis. A femia toma o fragmento de estiércol e transpórtao polo túnel o treito que falta.

Tanto os machos como as femias comen algunhas pelotas, pero outras (feitas polo macho) son elementos crave na secuencia de apareamiento. Debido a que esta pelota serve, en certo xeito, de presente que o macho ofrece á femia e que lle permite aparearse, denominóuselle "pelota nupcial".

Figura 7
Figura 8

Na época de posta, a femia deposita un único ovo dentro da boñiga (Fig.7). A larva queda totalmente cuberta, e nesta contorna desenvólvese ata facerse adulta (Fig. 8). Logo da posta de ovos abandonan o túnel e saen voando en diferentes direccións. Van ata unha nova masa de estiércol onde atopar outro compañeiro e reproducir o ciclo da vida.

Como se orientan...


Figura 9

Un grupo de científicos de Sudáfrica e Suecia descubriron que os escaravellos peloteros (rodadores) utilizan a Vía Láctea para orientarse (Fig.9). Malia que os seus ollos son moi débiles para distinguir constelaciones individuais, os escarabajos peloteros son capaces de distinguir as variantes de luz e escuridade que proxecta a Vía Láctea para asegurarse de que rodan as súas pelotas de estiércol en liña recta e non están dando voltas en círculos. Aos escarabajos peloteros non lles importa a dirección á que se dirixen; só necesitan afastarse das pelexas cos demais escarabajos polas bólas de excrementos.

Cómo regulan a súa temperatura...

Ata agora coñecíanse varios dos usos que os escaravellos peloteros dan á bola sobre a que se montan (Fig.10). Sin embargo, un novo descubrimento asombrou aos científicos. Comprobouse que estes insectos utilizan a bola para manterse frescos e protexerse do calor do chan. É o seu particular "aire acondicionado".


Figura 10

 

Ata agora sabíase que estes insectos utilizaban a pelota para defenderse doutros insectos, por exemplo. Pero este achado é novedoso. Non só no escarabajo senón que é o primeiro exemplo de insecto que utiliza un refuxio móbil termal deste tipo. Tamén constataron que os insectos restregaban a súa cara pola pelota, un comportamento que os científicos creen que levan a cabo para estender líquido "a posteriori" polas súas patas e a súa cabeza para mantela fresca.

O que demostra o descubrimento, é a cantidade de respostas que as especies desenvolven para adaptarse á natureza. "A evolución ten a capacidade de que adaptar ás estruturas existentes a novas realidades, neste caso unha fonte de alimento nun termorregulador".

 

Servizos dos escaravwellos peloteros...

Calculouse que os escarabajos enterran máis de 1 tonelada de excremento ao ano; todos estes datos indícannos que este insecto é de suma importancia para o ecosistema e realiza aportes significativos ano a ano. Constitúen un eslabón indispensable das cadeas alimenticias pois reciclan a materia orgánica procedente dos seres vivos para que as plantas poidan volver alimentarse dela.

Os que viven nos pastizales ganaderos atopan o seu alimento máis fácilmente, aí a maioría deles axuda a limpar o pasto ao enterrar o estiércol e usalo para alimentarse e reproducirse. Cando o fan, estes insectos favorecen a descomposición e desintegración da boñiga, xa sexa directamente a través do seu consumo ou ben, indirectamente, influíndo nas súas propiedades físicas e químicas. O rompimiento e aireación da materia fecal acelera o metabolismo microbiano co que esta se descompón. Deste xeito tamén se liberan máis fácil e rápidamente compostos que pasan a formar parte do chan como fósforo, potasio, amoniaco, nitrógeno e carbono. Estes compostos químicos, ademais de enriquecer o chan, manteñen a súa composición e estrutura, así como a súa capacidade de retención de aire e auga, o que o fai máis fértil. Por outra banda, ao utilizar e axudar a desintegrar o estiércol, os escarabajos destrúen os huevecillos doutros organismos que poden ser nocivos, como son os helmintos (gusanos parásitos) e nematodos (gusanos redondos), que prexudiquen a saúde do gando. Ademais, as feces que enterran conteñen sementes o que permite abonar a terra, acelerar o proceso de reciclar nutrientes e cubrir de pasto as planicies onde os mamíferos aliméntanse.

O enterramento do excremento levado a cabo polos escarabajos axuda dunha ou outra forma a prover un ambiente máis saudable para os herbívoros que se alimentan do pasto, o que se reflicte nunha mellor calidade de carne e leite para o consumo humano.

 

Interveñen na redución de gases de efecto invernadero?

Seguramente escoitedes algunha vez que os gases das vacas contribúen ao calentamiento global e efectivamente así é. E non só as vacas, senón o gando en xeral. O tipo de gas invernadero que xeran é o metano (CH4), un tipo de gas máis perjudicial que o dióxido de carbono e co que o gando contribúe nun 35-50% do total do metano antropogénico emitido a escala mundial. De feito, unha soa vaca pode xerar entre 100 e 200 litros deste gas ao día, que libera ao medio a través dos seus eructos ou ventosidades.

Aínda que o metano resulta perjudicial existe outro tipo de gases, os óxidos de nitrógeno, que deberían preocuparnos máis. Debido á súa alimentación, o 80% da herba que comen as vacas acaba en forma de estiércol e o óxido nitroso procede directamente de aquí e o 65% do óxido nitroso antropogénico emitido a nivel mundial corresponde a esta fonte de emisión. O metano, separadamente de saír directamente dos gases do gando, tamén se xera do estiércol co que estamos falando de que o sector ganadero é un dos maiores contribuyentes á emanación de gases de efecto invernadero antropogénicos (os gases de efecto invernadero producidos polo home son un 18% do total).

E que teñen que ver os escarabajos peloteros en todo isto? Ata agora ninguén estudara si os artrópodos que viven e aliméntanse do estiércol poderían axudar a reducir as emisións dos gases que de alí saen. Un equipo de investigadores da Universidade de Helsinki, mediu os fluxos de dióxido de carbono (CO2), metano (CH4) e óxido nitroso (N2Ou) con e sen a presenza de escarabajos peloteros coprófagos e observaron que a presenza dos escarabajos fai que o fluxo de devanditos gases redúzase considerablemente.

Parece que este pequeno grupo de coleópteros non só saben orientarse pola a vía láctea senón que tamén contribúen a reducir o impacto dos gases de efecto invernadero e ensínannos como utilizan o alimento para a termorregulación. Que necesarios son os artrópodos e que pouco se sabe deles.......¡

 


 

Para saber máis...

Dacke, M; Baird, E; Byrne, M; Scholtz, C. H.; Warrant, E.J. 2013. "Dung Beetles Use the Milky Way for Orientation". Current Biology, 23
Galante, E. y Marcos-García, M.A. 1997. Detritívoros, Coprófagos y Necrófagos. Bol. S.E.A., 20: 57-64
Lobo, J.M. y Veiga, C.M. 1990. Interés ecológico y económico de la fauna coprófaga en pastos de uso ganadero. Ecología, 4: 313-331
Martín Piera, F. y López-Colón, J.L. 2000. Coleoptera, Scarabaeoidea I.. En: Fauna Ibérica, vol. 14. Ramos, M.A. et al. (Eds.). Museo Nacional de Ciencias Naturales. CSIC. Madrid, 526 pp.