VACALOURAS

Os nosos bosques esconden numerosos tesouros biolóxicos. Algúns son moi coñecidos, como o urogallo, o oso pardo, o lobo, os ciervos ou as árbores centenarios. E outros menos populares, pero non por iso menos importantes. Este é o caso do noso protagonista de hoxe: o cervo voante (Lucanus cervus) (Fig. 1), o maior escaravello de Europa e un dos máis belos e emblemáticos da nosa fauna e do que malia iso, ignóranse moitos aspectos da súa bioloxía.

Por iso, si acompañádesme na lectura das liñas que seguen, ademais de coñecer algunhas particularidades biolóxicas e culturais desta especie, a moitos de vós recordaravos a ocasión en que vistes ou xogastes, por primeira vez, con estas fermosas "bestas".

 

Nomes vernáculos

É unha especie moi popular acreditado iso, polo feito de ser un dous escasos escaravellos que contan con abundantes nomes vernáculos. Chamado vulgarmente cervo voante nos libros, é coñecido como vacaloura en Galicia, bacalloria en Asturias, escornabois en Cantabria, arkanbelea en Euskadi, escanyapolls en Cataluña e cornatero na Serra de Gredos avulense; en Portugal denomínano vaca loura, cabra-loura ou carocha.

 

Como se recoñece o cervo voante ?

Son moitas as características destacables na vida do cervo voante. Sen dúbida ningunha, a máis rechamante e a que outorga o nome á especie é o enorme tamaño das mandíbulas dos machos, poderosas ferramentas que utilizan para combater contra outros machos durante o breve período reprodutor (Fig. 1).

A enorme variación que se observa no desenvolvemento das mandíbulas entre os machos foi tratada en numerosas ocasións. Diferentes autores ofrecen unha explicación funcional ao dimorfismo sexual tan aparente neste escaravello. Os machos loitan polas femias, facendo de valor selectivo o desenvolvemento das mandíbulas como armas en tales pelexas. Algo similar acontece non só en numerosos Lucanidae senón tamén noutros coleópteros Scarabaeoidea, outros grupos de insectos e, por suposto, en mamíferos. En varias especies de escaravellos provistos de "cornos" demostrouse que os machos maiores teñen vantaxe na obtención de parella.

 


Figura 2

Onde viven...

Lucanus cervus está asociado a bosques de caducifolios en xeral (Fig. 2), non exclusivamente ao carballo común (Quercus robur) ou a quercíneas como adoita pensarse. Na franxa atlántica da Península Ibérica parece estar presente principalmente por debaixo dos 600-800 m de altitude, en paisaxes boscosas e de campiña. Estes últimos caracterízanse presentar unha mestura de cultivos, hortas, pastos, sebes, bosques e plantacións forestais. Os bosques adoitan estar compostos de castaño (Castanea sativa) e varias outras especies arbóreas e arbustivas de frondosas, entre as cales o carballo común non ten por que ser dominante ou estar presente. Outro hábitat importante nestas paisaxes son os bosques de ribeira, con presenza de ameneiro (Alnus glutinosa), freixo de montaña (Fraxinus excelsior), chopos (Populus spp.) e salgueiros (Salix spp.). As hortas con árbores froiteiras tamén poden albergar poboacións locais da especie.

 


Figura 3

Algo sobre a súa bioloxía: cópula e desenvolvemento larvario.

Chegada a época do celo, a finais da primavera e comezo do verán, os machos concéntranse arredor das femias, establecéndose duros combates nos que empregan ferozmente as súas mandíbulas, nos cales adoita gañar o macho máis grande (Fig. 3).

Figura 4
Figura 5

 

A duración da cópula (Fig. 4) pode ser de ata varios días. Unha vez fecundadas, as femias depositan os ovos no chan, a uns quince centímetros de profundidade e preto da madeira. Ás dous-catro semanas nacen as larvas, que se alimentarán da madeira en avanzado estado de descomposición (dieta saproxilófaga). A duración da vida larvaria varía, segundo os autores, dende un ata sete anos. Este longo período de desenvolvemento débese a dous factores: o gran tamaño que alcanzan as larvas (poden superar os dez centímetros) e a baixa calidade nutritiva da súa dieta. Finalmente a larva (Figs.5 e 6) transfórmase en pupa, para o cal constrúe unha cámara baixo o chan, preto do madeiro que lle serviu de alimento. O proceso de pupación dura unhas seis semanas, finalizando en outono. O desenvolvemento larvario dura normalmente catro ou cinco anos. O adulto transfórmase en outono, pero hiberna e non sae ao exterior ata o mes de xuño ou xullo, mesmo en agosto nos lugares máis fríos da súa área de distribución ibérica.


Figura 6

 

Dispersión dos adultos

Sprecher-Uebersax (2001) utilizou raio-seguimento para o estudo da dispersión dos adultos. As femias non voaron en ningún caso e realizaron desprazamentos moito máis curtos. Rink (2006) rexistrou, tamén mediante raio-seguimento, desprazamentos de ata 2.000 m nos machos e de ata 760 m nas femias. Ademais, as femias caracterizáronse por facer un só voo tras o apareamento, e posteriormente desprazáronse camiñando en busca de lugares para facer a posta, mentres que os machos fixeron varios voos (Rink, 2006). Non obstante, estes datos de raio-seguimento deben tomarse con cautela pois existen poboacións en zonas urbanas, de colonización recente, que non poderían ter sido localizadas por acharse a máis de 2 km da poboación catalogada máis próxima.

Voan ao atardecer ou pola noite, aínda que se poden observar en menor número a calquera hora do día. De fenoloxía primavera-estival, pódense ver dende maio ata setembro, se ben os exemplares ibéricos son máis frecuentes durante o mes de xullo. Atráeos o zume azucrada e en fermentación vertido polas árbores feridas.

Cales son os depredadores do cervo voante?

Forma parte da dieta alimentaria de numerosos depredadores; así, diversas aves (gaio, picanzo real, gralla piquirroja, rapazas diúrnas e nocturnas) e mamíferos (raposo, teixugo e xeneta) o cazan cando poden, aínda que non se coñece que ningún deles desenvolvese métodos específicos de predación sobre o cervo voante.

 

A súa alimentación.

Sobre a importancia dos insectos saproxílicos, e o seu papel no medio, xa me referín noutros comentarios nesta mesma páxina web polo que unicamente chamar a atención do papel significativo que xoga na reciclaxe da madeira morta dos bosques a nosa protagonista.

As larvas de cervo voante aliméntanse exclusivamente deste recurso. Isto, unido a un ciclo biolóxico (fig.6) que dura varios anos, fai que sexan particularmente sensibles á retirada de madeira morta das nosas zonas forestais. Polo tanto, podémolos considerar como excelentes bio-indicadores da saúde dun bosque. A larva desenvólvese a expensas da madeira esmiuzada e podrecida das distintas especies de quercíneas, aínda que se encontra tamén en case todo tipo de frondosas: teñas, olmos, salgueiros, freixos, chopos, ameneiros, tileiros, castaños, nogueiras, moreiras e diversos froiteiros como pereira, maceira e cerdeira (mesmo se citou en Europa dalgunhas resinosas como piñeiros e túas) e aproveita habitualmente as árbores vellas e os abatidos. Entre os Quercus, ten marcada preferencia polos de folla caduca ou marcescente; así, utiliza os carballos Quercus petraea e Quercus robur no norte, ademais do Quercus humilis en Cataluña e Quercus pyrenaica na meseta castelá e o Sistema Central.

Distribución

L. cervus aparece na parte atlántica de España, incluído o norte de León, Palencia, Burgos e La Rioja. Cara ao leste, chega ata o norte de Tarragona e penetra polo Sistema Ibérico cara ao sur. Tamén presenta poboacións no Sistema Central (Serra de Guadarrama, Serra de Gredos) e no norte de Cáceres.

 

Protección da especie

O cervo voante está protexido no Anexo III do convenio de Berna (1979) e incluído no Anexo II da Directiva Hábitat da Unión Europea. Tamén se incorporou, como "especie de interese especial", ao Catálogo Nacional de Especies Ameazadas (Orde de 10 de marzo de 2000, en B.O.E. n.º 72, de 24-III-2000). No Libro Vermello dos Invertebrados de España aparece coa categoría de "preocupación menor" (LC). A nivel autonómico está protexido, catalogado como especie "vulnerable", nas comunidades autónomas de Madrid e Extremadura, e como "especie de fauna de interese especial" en Aragón.

Entomoloxía cultural

Non se trata dun traballo exhaustivo (no seu momento dedicarei algún artigo ao tema) senón de poñer de manifesto mediante algúns exemplos, as distintas formas de representar o cervo voante nalgunha das expresións culturais do home.

 


Figura 7

A pintura.

Nunha das obras Durero "Adoración dos Reis Magos" (1509) (Fig.7) e ao observala con detemento, vemos que no lado inferior esquerdo ten un grilo e unha bolboreta e, no inferior dereito, ten un cervo voante. O grilo era para os chineses un símbolo triplo de vida, morte e resurrección. A bolboreta é símbolo da metamorfose: ovo, larva, crisálida e adulto. O cervo voante, en España é símbolo da transformación.


Figura 8


Georg Flegel (1566) está considerado por ser o primeiro artista alemán representativo das primeiras naturezas mortas modernas. Nunha das súas obras ("Natureza morta con cervo voante") (Fig.8) datada en 1635 figura, na parte inferior esquerda, un cervo voante.

 

A literatura

En "a lingua das bolboretas" (M. Rivas, 1995), para Moncho "....los momentos, na escola, máis fascinantes era cando o mestre (D. Gregorio) falaba de bichos.. ". Nunha das lecturas dun dos escolares hai, entre outras, referencias ao cervo voante...

Nicandro de Colofón (s. II a C.), autor e recompilador de relatos e transformacións, recolle a historia de Cerambo, ao que as deusas converteron nun insecto (a descrición é tan precisa, permite a identificación sen dificultade do cervo voante).

 

A numismática e filatelia/

Cabe destacar aquí a presenza de Lucanus cervus (L.), nunha gran cantidade de selos postais a escala mundial. Este lucánido é a especie de Scarabaeoidea máis representado na filatelia (25 selos en 22 países distintos) e algúns como Paraguai, onde non se encontra este coleóptero, non reparou en dedicar algún selo a esta especie (Fig. 9, 10, 11).

Figura 9
Figura 10
Figura 11

 

No que á numismática se refire, esta especie foi obxecto de atención por parte dalgúns países, tal é o caso de dous zlotes polacos emitidos en 1997 (Fig. 12).


Figura 12

 



Para saber máis...

GALANTE, E. y VERDÚ, J.R. (2000): Los Artrópodos de la “Directiva Hábitat” en España. Ministerio de Medio Ambiente.
GOMEZ Y GOMEZ, B. y JUNGHANS, CH. 2011. Los Scarabaoeoidea (Insecta: Coleoptera) en la Filatelia. Cuadernos de Biodiversidad, 10-14
MÉNDEZ, M. 2012. Lucanus cervus. En: VV.AA., Bases ecológicas preliminares para la conservación de las especies de interés comunitario en España: Invertebrados. Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente. Madrid. 198 pp.
PROYECTO CIERVO VOLANTE (1996): Biología del Ciervo Volante: de lo poco conocido y lo mucho por conocer. Boletín de la Sociedad Entomológica Aragonesa, 15, p. 19-23.
RINK, M. 2006. Der Hirschkäfer Lucanus cervus in der Kulturlandschafts Ausbreittungesverhalten Habitatntzung und Reproduktionbiologie im Flusstal. Tesis Doctoral, Universidad Koblenz-Landau, Alf.
SPRECHER-UEBERSAX, E. 2001. Studien zur Biologie und Phänologie des Hirchläkafers im Raum Basel, mit Empfehungen fon Schutzmassnahmen zur Erhaltung und Fórderung (Coleoptera: Lucanidae, Lucanus cervus L.). Tesis Doctoral, Universidad de Basel, Basel