SAPROXÍLICOS

Cando nos internamos nun bosque e observamos a natureza, adoitamos dirixir a nosa atención cara a aqueles elementos máis rechamantes ben sexa polo seu tamaño, forma ou cor. Non obstante, se buscamos encontrar a maior porcentaxe de diversidade nese bosque, quizais moitos se sorprendan descubrir que é precisamente a madeira morta a que ofrece a maior explosión de vida.

As árbores mortas, caídos ou en pé, as ramas depositadas no chan, as árbores moribundas ou ben as árbores provistas de ocos, son elementos estruturais do ecosistema forestal que almacenan gran cantidade de materia orgánica no bosque e, ao mesmo tempo, ofrecen un amplo abano de microhábitats singulares para numerosas especies, de insectos, micromamíferos, aves, fungos, etc. Nas árbores vellas e de gran diámetro ofrecen á súa vez numerosos microhábitats distintos tales como rugosidades da codia, lesións, ocos naturais de pequeno e gran tamaño, etc. De entre todos eles, os ocos (Fig. 1) poden considerarse autenticas caixas sorpresa, formadas por moi diferentes motivos, algúns deles naturais como a caída dun raio ou a fragmentación dunha rama pola acción do vento, e outros favorecidos pola acción humana como o manexo e a poda.

Figura 1.

Os ocos son un dos microhábitats que maior biodiversidade albergan.

Se nos asomamos ao interior destes ocos e analizamos seu contido, veremos que nelas se almacena toda aquela materia orgánica vexetal que, pola propia gravidade ou pola acción do vento, queda alí retida (follas, anacos de codia, pole, resinas, froitos, etc.). Este depósito natural, polas súas propias características, mantén elevada humidade no seu interior e actúa ademais de colector de auga de chuvia durante variables períodos de tempo ao longo do ano, podendo ser, nos longos períodos estivais dalgúns bosques onde hai auga acumulada. E neste hábitat tan particular, tan efémero e tan dependente doutros factores bióticos e abióticos, incluído o azar, é onde se desenvolven dun modo moi especializado e exclusivo, os ciclos de vida de moitos invertebrados, entre os que os insectos son os máis abundantes.

A madeira alberga unha gran variedade de vida e son numerosos os organismos que se encontran asociados a esta constituíndo todo un universo en termos de diversidade taxonómica e funcional. Existe un termo capaz de referirse aos compoñentes de tan inmensa comunidade de organismos: saproxílico. A realidade é que o "universo saproxílico" é moi complexo, xa que unha cavidade pode ofrecer, simultáneamente, diferentes recursos no seu interior (restos de madeira en descomposición, fungos dependentes da madeira, exsudados de zume, acumulacións de auga con materia orgánica, etc.), podendo depender de cada un deles, comunidades saproxílicas únicas. A esta complexidade hai que engadir que cada un destes recursos se poden encontrar en distintos estados (por exemplo, distintas etapas da descomposición da madeira) que atraen a unha fauna diferente, en ocasións moi especializada.

En cada oco hai unha oportunidade de vida para os organismos saproxílicos que son aqueles que dependen da madeira morta ou danada, zume, fungos da madeira ou de calquera outra especie saproxílica durante algunha fase do seu ciclo vital (SPEIGHT, 1989). Polo tanto, en cada oco desenvólvese unha autentica comunidade cuxos membros interactuar entre si podendo convivir en ocos do mesmo burato, organismos con múltiples formas de vida: saproxilófaga, xilófago, xilomicetófaga, depredadora, parasita, mutualista, etc. Se observamos atentamente o oco dunha árbore, non é improbable ver os insectos que se achegan a depositar os seus ovos e a ela, sendo de distintas especies segundo a estación do ano. Non obstante o desenvolvemento e actividade das súas fases inmaturas, permanecen ocultos aos nosos ollos tras a escuridade do orificio durante longos períodos de tempo, ás veces durante varios anos, sen que exteriormente se manifeste ningún cambio apreciable A pesar da escasa atención dedicada ao estudo da vida dentro deses ocos, estas albergan e permite a vida animal dunha gran cantidade de especies entre as que consideramos algúns insectos como son os dípteros sírfidos e o grupo máis numeroso, os coleópteros.

Fig. 2

Mallota dusmeti (Diptera: Syrphidae)
(Foto: P. Alvarez www.insectariumvirtual.com)

 

Estes insectos, pertencen ao grupo dos holometábolos (con ciclos completos de desenvolvemento constituídos por: ovo, larva, pupa e adulto) cuxas fases inmaturas transcorren no interior do oco. Os adultos nacen xeralmente no seu interior e ao pouco tempo saen á luz para culminar fóra o resto das súas actividades vitais, principalmente a reprodución. Na súa fase adulta os requirimentos tróficos son distintos aos que necesitaron no oco, dependendo agora a súa alimentación doutros recursos como o néctar e o pole e participando polo tanto en novas funcións ecolóxicas como por exemplo a polinización. Nesta fase adulta presentan unha maior capacidade de dispersión que lles permitirá buscar e seleccionar novos ocos onde poder perpetuarse como especie, se ben moitas especies saproxílicas presentan unha moi baixa capacidade de dispersión, mesmo na súa fase adulta, sendo estas moi difíciles de encontrar no medio se non é dentro do oco. Ademais da importancia cuantitativa en canto a número de especies e de individuos, nalgúns casos, é significativa a importancia que representan estas especies como bioindicadoras do estado de conservación dos nosos ecosistemas. Algunhas delas son clave na definición e establecemento de estratexias de xestión das áreas naturais por ser as súas poboacións escasas, presentan algunha categoría de conservación a nivel europeo, ou estar no límite xeográfico da súa distribución como no caso de Mallota dusmeti (Diptera, Syrphidae) (Fig. 2), especie catalogada como VULNERABLE no Libro Vermello dos Invertebrados de España (MARCOS-GARCÍA, 2006) Outro exemplo disto constitúeo O elatérido Limoniscus violaceus (Müller, 1821) (fig. 3), coleóptero saproxílico endémico do continente europeo. Esta especie encóntrase incluída no Anexo II da Directiva Europea Hábitat e recentemente foi catalogada como EN PERIGO na Lista Vermello de Coleópteros Saproxílicos Europeos (NETO & ALEXANDER, 2010).

Fig. 3 Limoniscus violaceus (Coleoptera: Elateridae) (foto: www.meloidae.com)

 

Así mesmo, dende o punto de vista da funcionalidade das especies, gran parte da entomofauna saproxílica é responsable da fragmentación dos restos de madeira tanto directamente, realizando túneles e alimentándose en árbores en pé, en madeiros ou ramas depositadas no chan, coma indirectamente a través de relacións endosimbióticas con fungos e outros microorganismos que humidifican a madeira (SPEIGHT, 1989). Constitúen moitos deles, polo tanto, unha ensambladura que actúa como descompoñedores de materia vexetal, participando na fase de fragmentación e facilitando, aos verdadeiros organismos degradadores (fungos e bacterias), a transformación da materia orgánica en elementos inorgánicos, devolvendo así os nutrientes ao medio e pechando o ciclo da materia e enerxía. Por este motivo, a madeira morta e a fauna saproxílica que sobre ela actúa, participan á súa vez nun gran número de funcións ecolóxicas dos ecosistemas terrestres capturando carbono, favorecendo a formación de humus e contribuíndo ao mantemento da biodiversidade e ao incremento da produtividade (SCHALAGHAMERSKY, 2003; CAVALLI & MASON, 2003). Neste sentido, a presenza de materia morta e dunha axeitada comunidade descompoñedora (insectos saproxílicos) en áreas boscosas, constitúe un indicador de calidade e madureza do hábitat.

Descoñécese o número de especies con hábitos saproxílicos en Europa, pero só no grupo dos coleópteros cóntanse por miles. Por exemplo, en Gran Bretaña o 7% de todos os animais son saproxílicos e a metade deles coleópteros (NETO & ALEXANER, 2010). Moitas destas especies xogan un papel importante nas interaccións ecolóxicas dentro da comunidade saproxílica como acontece con algúns coleópteros Cerambícidos, cuxas larvas realizan túneles na madeira actuando como verdadeiros arquitectos do ecosistema ao favorecer a creación de microhábitats para outros insectos saproxílicos (BUSE et al., 2008).

Fig. 4:

Trampa de ventá para captura por interceptación de coleópteros.
Foto. E. Micó

 

A atención dedicada ao estudo destes organismos non debe cualificarse de atención minúscula. Son hábitats lentos na súa formación, con algunhas características fisicoquímicas permanentes no tempo, outras efémeras, pero cuxo estudo ten unha gran transcendencia no coñecemento da biodiversidade, na conservación dos ecosistemas forestais en xeral e en particular, da vida ligada a ocos de exemplares maduros de árbores.



BIBLIOGRAFIA

BUSE, J., RANIUS, T. & ASSMANN, T. 2008. An endangered longhorn beetle associated with old oaks and its possible role as an ecosystem engineer. Conserv. Biol., 2: 329-337
CAVALLI, R. & MASON, F. 2003. Techniques for reestablishment of dead for saproxilic fauna conservation. LIFE nature project NAT/IT/99/6245 Bosco della Fontana (Montova, Italy). Gianluigi Arcari Editore, Mantova
MARCOS-GARCÍA, Mª. A. 2006. Mallota dusmeti Andréu, 1926 (In VERDÚ y E. GALANTE editores). Libro Rojo de los Invertebrados de España: 175. D.G. Biodiversidad. Ministerio de Medio Ambiente, Madrid
NIETO, A. & K.N.A. ALEXANDER, 2010. European Red List of Saproxilic Beetles. Luxembourg: Publications Office of The European Union.
SCHLAGHAMERSKY, DJ, 2003. Saproxilic invertebrate of foodplains, a particulary endangered component of biodiversity. (En: Dead wood: a key to biodiversity. Proceedings of the International Symposium 29-31 May 2003. Eds: F. Mason, G. Nardi, M. Tisato. Montova Italy, 99 p).
SPEIGHT, M.C.D. 1989. Saproxilic invertebrates and their conservation. Strasbourg (France): Nature and Environment Series, 42.