PIERIDOS

Fai uns meses e asomados á fiestra do meu laboratorio, advertíchesme da presenza dun pequeno grupo de bolboretas revoloteando. Efectivamente, ano trás ano, fieles á súa cita e cando de verdade achégase a primavera, empezan a asomarse nos nosos campos e bosques. Con todo, tamén e certo o que unha lectora comentou acertádamente no artigo previo (Os Lepidópteros). " fermosisimaaa!!! antes vianse moitas bolboretas por desgraza hoxe en dia menos!!!...son boas indicadoras biolóxicas como as ras....

É certo que as poboacións de bolboretas diminuíron moito nos anos recentes. Sobre esta cuestión incide un preocupante informe da Axencia Europea de Medio Ambiente (EEA), cuxa principal conclusión é que as poboacións de bolboretas diminuíron drásticamente (case un 50%) entre 1990 e 2011. A investigación baséase nunha análise de 17 especies e reúne información dos sistemas nacionais de vixilancia de bolboretas en 19 países de toda Europa. Das 17 especies estudadas, oito diminuíron en Europa, dous mantivéronse estables e só unha creceu.

As especies examinadas no informe inclúen a bolboreta azul común (Polyommatus icarus), que diminuíu de xeito significativo; a bolboreta de puntas laranxas (Cardamines anthocharis), que se mantén estable; e a "Lulworth Skipper" (Thymelicus acteon), que mostra unha tendencia incerta nas últimas dúas décadas. Hans Bruyninckx, directora executiva da EEA advirte: ?Este descenso é alarmante. Si non somos capaces de manter os seus hábitats poderiamos perder moitas destas especies para sempre. Hai que ter en conta a importancia das bolboretas e outros insectos; a polinización que realizan é esencial para os ecosistemas naturais e a agricultura?.

Como moitos tipos de animais, as bolboretas morren cando as súas hábitats naturais están alterados ou destruídos. Os seres humanos continuamos modificando os seus hábitats a través de factores tales como, reforestación de pastizales de montaña, sobrepastoreo intensivo, fragmentación do territorio por construción de estradas, urbanizacións etc. Tamén son moi sensibles á polución atmosférica; o fume de monóxido de carbono que producen os automóbiles pode afogalas.

Algún de vós púidoas observar polas rúas das nosas cidades ?.

 

Familia Pieridae (Duponchel, 1832)

O nome Pieridae atribúese oficialmente a Duponchel (1835). Este autor, utiliza o nome Pierides tomado da mitoloxía grega, nos primeiros capítulos da súa obra (ao redor de 1832), e logo en forma latinizada como Pieridae nos tomos publicados posteriormente (ao redor de 1835)

 

Leptidea sinapis (Linneo, 1758) (Figs 1, 2, 3)

Figura 1
Figura 2
Figura 3


Nome común: branca esvelta

Sobre o nome:
Leptidea, do grego leptov (leptos) = delgado e ijdeva (idea) = forma, aparencia. Sinapis, do latín sinapsis = mostaza.

 

Como se recoñece..

Lonxitude: 19-24 mm. Caracterízase por presentar as ás anteriores algo máis alargadas e ovaladas que o habitual nos piéridos, que as adoitan ter cun perfil triangular. Ademais adoita ser característico a cor branca predominante no anverso, cunha mancha gris escura ou case negra, no ápice das ás anteriores. Nos machos as ás están algo manchadas

Algo sobre a súa bioloxía....

Aliméntase de diversas especies do xénero Lathyrus, aínda que tamén se citan Vicia sp., Lotus sp. e outras leguminosas. Os adultos adoitan verse en zonas umbrías e vales húmidos, sempre preto dos bordos dos arroios, ou dos bosques, libando nas flores das zarzas e rosas silvestres.

Distribución

Toda Europa, polo sur chega ata o Cáucaso e Siria, ascendendo a latitudes septentrionales como boa parte de Escandinavia e o sur do Reino Unido e Irlanda.

 

Colias crocea (Geoffroy, 1785) (Figs 4 e 5)

Figura 4
Figura 5

Nome común: colias común

Sobre o nome: Colias, dedicado a Colias, epítelo de Aricia, cidade do Lacio, próxima a Roma. Crocea, do latín, xenitivo de crocus = do azafrán.

Como se recoñece...

Lonxitude: 23- 27 mm. Cor amarela anaranjado brillante con anchos bordos marginales negros; venas perfiladas de amarelo. Reverso con puntos postdiscales negros en ambos sexos; puntos discoidales gemelos de cor branca cun círculo externo vermello; puntos postdiscales pequenos cor avermellada.

Algo sobre a súa biologxía....


Figura 6

A larva ( Fig. 6) é similar á do xénero Leptidea, aínda que a banda branca do bordo lateral é algo máis grosa e con algunhas manchas laranxas. Ademais as quetas son máis abundantes que no caso anterior. Aliméntase de plantas moi diversas: Lotus sp., Trifolium sp., Medicago sp., Cytisus sp. e outras. É unha especie bastante frecuente e en ocasións abundante, tanto en ambientes naturais como en zonas cultivadas ou ata relativamente alteradas. Únicamente falta nos bosques pechados.

Distribución. Prácticamente por toda Europa e en África do norte

 

Gonepteryx rhamni (Linneo, 1758) (Figs. 7, 8 e 9)

Figura 7
Figura 8
Figura 9

Nome común: limoeira

Sobre o seu nome...

Gonepteryx, do grego gwniva (gonia) = ángulo e ptevrux (pteryx) = á. Rhamni do latín, genitivo de rhamnus e este de o friego rjavuno (ramnos) = do espino cerval e plantas afines.

Como se recoñece

Lonxitude: 28-34 mm. Anverso de cor amarela limón uniforme, con puntos anaranjados no extremo da cela de ambas ás. Puntos pequenos e difusos á altura da zona marginal. Bordo alar cunha extensión de aspecto falciforme cerca do ápice. Nas ás posteriores tamén aparece un saliente en forma de pico á altura da V3.

Algo sobre a súa bioloxía....

Univoltina, é dicir, presenta unha soa xeración ao ano desde finais de maio ata agosto, aínda que poden verse exemplares voando nos días asollados de finais do inverno. As femias fan a posta sobre os primeiros brotes de varias especies de Rhamnus, que proporcionan á oruga un rápido desenvolvemento. A crisálida efectúase na propia planta, á que queda fixada con fíos de seda.

Viven en zonas boscosas abertas con matorral e algo de humidade, pendentes rocosas húmidas con vegetación herbácea. Máis frecuente no piso supramediterráneo, case nunca por encima dos 2.000 m.

Conservación....

Parece ser unha especie sensible ás variacións hídricas e polo tanto podería ser unha das principais afectadas en anos secos e tamén polas accións humanas que conlleven cambios no uso do auga.

Distribución

Especie paleártica ampliamente estendida desde o norte de África ata o sur de Escandinavia.

 

Gonepteryx cleopatra (Linneo, 1767) (Figs. 10 e 11)

Fig. 10
Fig. 11

Sobre o seu nome..

Cleopatra, dedicado a Cleopatra, Filla de Idas e Marpesa e esposa de Menelao.

Como se recoñece...

Lonxitude: 28-34 mm. Anverso de cor amarela limón uniforme cunha extensa mancha anaranjada que ocupa case todo a á anterior. Presenta un punto anaranjado no extremo da cela de ambas ás, pouco visible nas anteriores. A femia é de cor branca algo amarillento e non posúe a mancha anaranjada do macho.

Algo sobre a súa bioloxía...

As femias fan a posta ao finalizar a hibernación sobre os primeiros brotes de varias especies de Rhamnus, que proporcionan á oruga un rápido desenvolvemento. A crisálida efectúase na propia planta, á que queda fixada con fíos de seda.

Prefire zonas de matorral próximos a zonas forestales e áreas rocosas con vegetación. Non é tan esixente coa humidade como G. rhamni.

Conservación

Aínda que as súas plantas nutricias son abundantes, citáronse fortes declives para as poboacións centroeuropeas.

Distribucióbn

Especie mediterránea ben repartida na Península

 

Euchloe crameri Butler, 1869 (Figs 12 e 13)

Figura 12
Figura 13

Sobre o seu nome

Euchloe, do grego eu[kleia (eucleia) = fama bo nome, de ej`ou (eu) = ben e klevw (cleo) = ser famoso. Cramera, dedicado a Cramer, músico alemán do século XVIII.

Como se recoñece..

Lonxitude: 15-19 mm. Cor de fondo branco, algo nacarado en exemplares primaverales. Ápice do á negro con puntos brancos, mancha negra no extremo da cela e bordo costal estriado. Ás posteriores brancas cun bordo anguloso á altura de V8. Reverso das ás anteriores similar, excepto a mancha negra apical que aquí aparece de cor verdoso.

Algo sobre a súa bioloxía.....

Os primeiros exemplares comezan a voar en febreiro en áreas baixas e as femias depositan os seus ovos de xeito individual en botóns florales, flores e sementes de diversas crucíferas entre as que destacan os xéneros Sisymbrium, Biscutella, Raphanus, Sinapis e Moricandia. A oruga non se alimenta das follas prácticamente nunca e realiza a crisálida antes dun mes, para producir unha segunda xeración parcial en abril e maio, cando aínda hai sementes dispoñibles nas súas plantas. Euchloe crameri é unha especie con gran plasticidad ecolóxica e xa que logo pode ocupar unha ampla variedade de hábitats, sempre que haxa plantas dispoñibles. É unha especie con potencial migratorio e carácter nómada, debido á súa capacidade de voo.

Distribución

É unha especie mediterránea que se atopa en toda a Península Ibérica, excepto en zonas altas do Pirineo e Cordillera Cantábrica, onde é substituída por Euchloe simplonia.

 

Anthocharis cardamines (Linneo, 1758) (Figs. 14, 15 e 16)

Figura 14
Figura 15
Figura 16

Nome común: aurora

Sobre o nome..

Anthocharis, do grego a[nqo (anthos) = flor e ca`ri (charis) = graza. Cardamines, do grego kavrdamon (cardamon) = berro.

Como se recoñece....

Lonxitude: 18-24 mm. Especie con dimorfismo sexual acusado. O macho presenta o anverso de cor de fondo branco cunha característica mancha de cor laranxa que se estende desde o punto discoidal negro e pequeno ata o ápice rematado cunha mancha de cor negra-grisáceo e profusión de escamas negras na base das ás. As femias teñen o mesmo deseño pero sen a mancha de cor laranxa.

Algo sobre a súa bioloxía...

Especie cunha soa xeración anual que voa nos meses de primavera: abril, maio e principios de xuño. A femia deposita os ovos de forma individual nas flores de especies do xénero Arabis, aínda que tamén se citan outras especies de crucíferas dos xéneros Cardamine, Sinapis, Sisymbrium, Alliaria, Arabidopsis, Thlaspi, Barbarea, Isatis, Rorippa, Capsella, Cardaminopsis, Turritis, Brassica, Biscutella, Lunaria e Hesperis. A oruga comeza alimentándose das flores para despois facelo de follas e tallos. Adoitan voar en barrancos húmidos, prados con flores, claros e bordos de bosques. É unha especie con certa esixencia para a humidade, por iso atópase ligada aos lugares frescos e húmidos.

Distribución....

Especie paleártica que está presente por toda Europa e esténdese, a través das zonas templadas de Asia, ata chegar a Xapón. Na Península Ibérica atópase na metade norte e en determinados sistemas montañosos do sur.

 

Aporia crataegi (Linneo, 1758) (Figs. 17, 18, e 19)

Figura 17
Figura 18
Figura 19

Sobre o seu nome..

Aporia, do grego a[poro (aporos) = indeciso, da (a) = sen e povro(poros) = paso, ponte, acción de pasar dun sitio a outro. Crataegui, do grego krataigo (crataigos) = espino cerval, acerolo.

Como se recoñece..

Lonxitude: 28-34 mm. É unha especie moi característica por ser a única que ten todas as venas de cor negra, destacando sobre o fondo absolutamente branco, tanto no anverso como no reverso, aínda que neste caso as ás posteriores están ligeramente tamizadas de gris. As femias caracterízanse por unha disminución moi rechamante de escamas brancas nas ás anteriores, ata tras varios días de actividade, as ás anteriores chegan a perder as súas escamas brancas quedando case absolutamente transparentes, excepto no área submarginal onde se conservan algunhas delas.

Algo sobre a súa bioloxía.....

Os adultos voan a partir de maio ata xullo ou ata primeiros de agosto. O seu larva é moi diferente á doutros membros desta familia, xa que é moi peluda cos laterales de cor gris e o dorso negro, percorrido por unhas bandas de cor marrón dourado. As larvas son gregarias ao nacer e fan un niño de seda no que hibernan, para posteriormente na primavera desenvolverse de xeito individual, case sempre sobre Crataegus monogyna ou sobre algúns frutales do xénero Prunus sp. como o almendro, o ciruelo ou o manzano silvestre.

Distribución:

Ocupa case toda a Rexión Paleártica. Na Península Ibérica está ben repartida.

 

Pieris brassicae (Linneo, 1758) (Figuras 20, 21 e 22)

Figura 20
Figura 21
Figura 22

Nome común:

Branca da col, bolboreta da col

Sobre o seu nome

Pieris, derivado de Pieria, a patria das Musas localizada nas laderas do Olimpo. Tamén se conta que as Piérides, que eran as nove fillas de Píero, rei de Ematia, tras disputarlles ás Musas o premio da poesía, foron castigadas por Apolo e metamorfoseadas en forma de urraca.

Como se recoñece?

Lonxitude: 28- 33 mm. Bordo costal e apical negros, con puntiños brancos, leste ultimo espallado cara abaixo desde a marxe externa. Reverso con lunares negros, densamente salpicado con escamas escuras que reproducen un efecto verdoso.

Algo sobre a súa bioloxía

Trátase dunha especie polivoltina, con moitas xeracións entre os meses de febreiro e outubro. As orugas seleccionan unha gran variedade de plantas brasicáceas como hospedadoras principais, entre estas destacan diversas variedades cultivadas de col e coliflor, o rábano, a colza e o nabo. No envés das follas destas especies vegetales a femia deposita máis de 100 ovos agrupados en paquetes de 25 ó 50. Viven desde o nivel do mar ata os 1.200 m.

Distribución:

Más concretamente su distribución abarca el norte de África, Europa y parte de Asia (aparecen poblaciones no autóctonas en Chile).

 

Pieris rapae (Linneo, 1758) (Figs. 23, 24 e 25)

Figura 23
Figura 24
Figura 25

Nome común

Blanquita da col

Sobre o seu nome..

Rapae, do latín, genitivo de rapa e este de o grego rapu (rapus) = do nabo.

Como se recoñece...

L= 23-27 mm. Generalmente con lunares no bordo apical estendido ao longo da costa e unha mancha adicional oblicua. Reverso con lunares

Algo sobre asúa bioloxía

As plantas nutricias das orugas son brasicáceas cultivadas ou silvestres, caparidáceas, resedáceas, quenopodiáceas e outra certa variedade de grupos vegetales. Desde que as femias depositan os ovos individualmente no envés das follas pasará unha semana ata que as larvas eclosionen É unha especie cosmopolita aínda que frecuenta os terreos cultivados, xardíns, prados e hortas con crucíferas desde o nivel do mar ata 1800 m. Ten hábitos gregarios. Marzo a outubro en catro xeracións. Especie generalista que ocupa desde áreas naturais con presenza das súas plantas nutricias ata xardíns instalados no interior de núcleos urbanos. Parece presentar certa predilección por áreas cultivadas e os seus lindes onde abundan as especies vegetales que serven como sustento para os seus larvas e as flores que provén de néctar aos adultos.

Conservación

Os procesos de naturalización de pinares de repoblación ou fenómenos emerxentes como o cambio climático poderían redundar nunha expansión das súas poboacións nun gradiente altitudinal e ata a escala horizontal mediante a colonización de cultivos abandonados e zonas restauradas. O uso de produtos fitosanitarios en cultivos podería supoñer unha ameaza local para esta e outras especies de artrópodos asociados a estes medios

Distribucióh

Esténdese polo norte de África, Europa, parte de Asia e chega ata Xapón. foi introducida de forma accidental tanto en Australia e Nova Zelanda como en Norteamérica. Debido ao seu carácter generalista aparece en toda a Península Ibérica.

 

Pieris napi (Linneo, 1758) (Figs 26, 27 e 28)

Figura 26
Figura 27
Figura 28

Nome común;

Branca verdinervada

Sobre o seu nome

napi, del latín, genitivo de napus = del nabo.

Como se recoñece...

Lonxitude: 22-27 mm. Cor de fondo branco cunha mancha apical negra que se prolonga polo bordo marginal ata V4 en forma de pequenos trazos negros. A diferenza de Pieris brassicae e de Pieris rapae esta especie presenta escamas grises ou ata verdosas enmarcando as venas, máis patente no reverso. As femias adoitan ser algo máis pequenas e o anverso adoita presentar as venas escuras máis marcadas que os machos.

Alg sobre a súa bioloxía...

Especie polivoltina que segundo a ubicación da localidade presenta dúas, tres ou ata catro xeracións. As femias depositan os ovos no envés das grandes follas de Alliaria petiolata, aínda que tamén se citan outras especies de crucíferas dos xéneros Rorippa, Cardamine, Hesperis, Lunaria, Lepidum, Arabis, Sisymbrium, Sinapis e Cheiranthus. Tras unha semana eclosionan as larvas que se alimentan activamente de follas e ata froitos incipientes ata realizar a crisálida. A pupa fíxase á planta nutricia facendo uso de finos fíos de seda. Generalmente aparece en zonas umbrías e húmidas. Fai habitualmente uso dos bordos de bosques de ribeira ou dos claros de bosques onde se desenvolven prados nos que pode atopar ás crucíferas das que a súa oruga aliméntase.

Distribución

Especie paleártica que ocupa algunas áreas del norte de África, Europa (incluidas las Islas Británicas y muchas islas mediterráneas), parte de Asia y Norteamérica.

 

Pontia daplidice (Linneo, 1758) (Figs. 29, 30 e 31)

Figura 29
Figura 30
Figura 31

Nome común

blanquiverdosa.

Sobre o seu nome

Pontia é, como non, outro nome de orixe grega, un nome de moita altura e matices divinos, pois está relacionado nada menos que con Afrodita, que ao ser deusa de tantas e tantas cousas tiña advocaciones múltiples, como esta de Pontia, nome dun templo en honor do mar mitológico de cuxa espuma xurdiu a deusa da beleza e a sensualidad. Pontia, do grego povntio (pontios) = do mar, de povnto (pontos) = mar.

Como se recoñece..

Lonxitude: 18 mm. As femias son algo maiores. A cor de fondo branco vese interrompido por diversas manchas de cor negra. Estas manchas concéntranse especialmente no ápice dando a impresión de que presenta a punta das ás anteriores negras con machas brancas de diferente tamaño. Presentan un punto discoidal negro.

Algo sobre a súa bioloxía...

Voa en varias xeracións, generalmente dúas, entre os meses de marzo e outubro. Os adultos presentan un voo caracterizado por un intenso bater de ás e unha traxectoria crebada. As femias fan a posta sobre flores, froitos e follas das súas plantas nutricias. Tras, aproximadamente, unha semana eclosionan as orugas, as cales alimentaranse activamente dos froitos da planta durante unhas tres semanas. As plantas nutricias das orugas pertencen aos xéneros Sisymbrium, Diplotaxis, Biscutella, Raphanus, Reseda, Alyssum, Erysimun, Sinapis, Arabis e outros.

Especie pouco selectiva en canto ao hábitat. Preferentemente ocupa áreas sen arbolado ou con arbolado pouco denso, xa sexan áreas naturais de matorral ou terreos agrícolas en uso ou abandonados.

Distribución

En África distribúese polo norte e de forma illada polo ?corno de África?, chegando a alcanzar as Illas Canarias. En Europa aparece na franxa central e meridional e desde aquí a súa distribución proxéctase cara a Oriente Medio, a India e o resto do sur de Asia ata a illa de Xapón.

 

Entomoloxía cultural

Na mitoloxía..

As Piérides eran as nove fillas do rei Píero de Macedonia, tan belas e agraciadas para a música e a poesía que se atreveron a retar nunhas "xustas poético-musicais" ás Musas gregas, divinidades inspiradoras das artes que, tamén en número de nove, naceron en Pieria, ao pé do monte Olimpo, sendo fillas do raio poderoso e radiante Zeus. Logo da artística contenda, as derrotadas Piérides foron convertidas en urracas e as Musas absorberon o nome de Piérides para elas, a modo de botín de vitoria ou como referencia da súa Pieria nativa. Do mesmo xeito que os nomes taxonómicos das bolboretas, os nomes das Musas tiveron moitos cambios desde as primeiras Piérides ata as últimas Musas, ás que Hesíodo puxo o nome que agora teñen.

 

Na Literatura (Figura 32)


Figura 32

Gabriel García Marquez. Cien años de soledad...

.... Meme deuse conta de que se estaba torrando na lumbre da súa altivez, e buscou desesperadamente un xeito de humillalo. Pero el non lle deu tempo. «Non se asuste -díxolle en voz baixa-. Non é a primeira vez que unha muller vólvese tola por un home.» Sentiuse tan desamparada que abandonei o taller sen ver os novos modelos, e pasou a noite de extremo a extremo dando voltas na cama e chorando de indignación. O pelirrojo norteamericano, que en realidade empezaba a interesarlle, pareceulle unha criatura en pañales. Foi entón cando caeu na conta das bolboretas amarelas que precedían as aparicións de Mauricio Babilonia. Viunas antes, sobre todo no taller de mecánica, e pensara que estaban fascinadas polo cheiro da pintura. Algunha vez sentiunas revoloteando sobre a súa cabeza na penumbra do cine. Pero cando Mauricio Babilonia empezou a perseguiría, como un espectro que só ela identificaba na multitude, comprendeu que as bolboretas amarelas tiñan algo que ver con el. Mauricio Babilonia estaba sempre no público dos concertos, no cine, na misa maior, e ela non necesitaba velo para descubrilo, porque llo indicaban as bolboretas...............

 

Na música (Figs. 33, 34, 35 e 36)

Figura 33
Figura 34
Figura 35
Figura 36

O dúo Lole e Manuel coa súa canción Conto para un neno, que se iniciaba con " ...erase unha vez unha bolboreta branca que era a raíña de todas as bolboretas do alba" contribuíu a reforzar o amor polas bolboretas e á súa conservación. Aínda cando Maná ("Bolboreta traizoeira"), Shakira ("Bolboretas") ou, entre outros mais, Consolo ("Voa bolboreta"), non se refiren explícitamente a bolboretas brancas, contribúen igualmente ao respecto polas mesmas.

 



Para saber máis...

FERNÁNDEZ-RUBIO, F., ÍÑIGO TORRE A. Y FERNÁNDEZ Y FERNÁNDEZ-ARROYO A.J. 2001. Las lenguas clásicas en los Ropalóceros (Lepidoptera) del Paleártico occidental. Bol. S.E.A., nº 28 : 151—157.
GARCÍA BARROS, M. MUNGUIRA, M.L., MARTÍN CANO, J., ROMO BENITO H., GARCÍA PEREIRA P. Y MARAVALHAS, E. E. 2004. Atlas de las mariposas diurnas de la Península Ibérica e Islas Baleares (Lepidoptera: Papilionoidea and Hesperioidea). Monografias S.E.A., 11: 5-228