ORGANISMOS

Quen viven nas oquedades das árbores.. ?

Entre os organismos que dependen da madeira, os invertebrados son o grupo máis diversificado, e dentro deles os insectos das ordes Díptera (moscas) e Coleóptera (escarabajos). Si a popular afirmación "falar de biodiversidade é falar de insectos" é oportuna, o é máis, aplicada ao ámbito da saproxilación da madeira.

É necesario recordar que a biodiversidade está ligada á estrutura e á historia dos hábitats e das rexións, e posúe unha importante significación biogeográfica, ou o que é o mesmo, a diversidad actual dun lugar é o resultado dos determinantes biogeográficos modificados polos eventos históricos e, entre eles, ciertamente a intervención humana. Así, nas oquedades das árbores, podemos atopar especies que son auténticos relictos de periodos preglaciares do Plioceno-Pleistoceno (5 e 1,8 millóns de anos respectivamente), con outros chegados durante o Cuaternario e recentes colonizaciones propiciadas en gran parte polas transformacións do medio debidas á actividade humana.

Polo tanto, a diversidad e a sucesión de especies que podemos atopar nos ocos das árbores dos nosos bosques difieren, nun bo número, das que podemos descubrir por exemplo, nos do norte de Europa.

Neste marco e como resposta a "Coñecer máis para protexer mellor " creo de interese neste primeiro artigo (dedicado aos escarabajos), mostrarvos unas poucas especies (o número de especies saproxilicas existentes nun bosque pode ser de varios centenares) e algunhas particularidades, das que podemos atopar nos nosos bosques.

Dado que algunhas especies, foron cualificadas como raras ou ameazadas e mereceron accións de conservación (listas vermellas, directiva Hábitat e Recomendación Nº R (88)10 do Consello de Europa...), as hei ter en conta para incluílas nos comentarios que seguen.




Agrilus (Anambus) angustulus (Illiger, 1803)

O desenvolvemento realízase sobre moi diversos xéneros de frondosas, especialmente todos os Quercus auctóctonos, aínda que tamén sobre Fagus, Castanea e Betula.

Distribúese desde a Península Ibérica ata Siberia e o norte de África.



Aulonium ruficorne (A.G. Olivier, 1790)

Especie asociada a pinares, onde as larvas e os adultos viven baixo a cortiza de árbores mortas.

Distribúese por Europa occidental, Cáucaso, Oriente Próximo e norte de África.



Buprestis splendens Fabricius, 1775

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable.

2006 Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

É unha especie que se desenvolve en madeira de coníferas e en especial en diferentes especies de piñeiros. Asociada a todas as especies de piñeiros europeos.

Na Península Ibérica coñécese exclusivamente das provincias de Cádiz, Cuenca e Granada.



Cerambyx cerdo Linnaeus, 1758

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable.2006

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

Viven nas partes mortas ou enfermas de carballos e encinas. É unha especie de ampla distribución euroasiática.





Cerylon ferrugineum Stephens, 1830

É unha especie saproxílica obrigada. Vive baixo a cortiza de árbores mortas das frondosas que se atopan nas primeiras fases de descomposición.

É unha especie eurosiberiana.


Colydium elongatum (Fabricius, 1792)

É unha especie saproxílica obrigada. Viven preferentemente en troncos máis ou menos descompostos de haxa e carballo.

Distribúese pola maior parte de Europa, Cáucaso, Asia Menor, Irán e Norte de África.



Cucujus cinnaberinus (Scopoli, 1763)

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable. 2006.

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

Vive debaixo da cortiza de coníferas (Abies, Picea, Pinus) e de frondosas (Acer, Fagus, Populus, Quercus, Salix, Ulmus).

Localízase en Europa central, septentrional e Siberia occidental.

Na Península Ibérica só coñécese de Asturias.



Endophloeus marcovichianus (Piller and Mitterpacher, 1783)

Vive baixo a cortiza de árbores mortas máis ou menos atacados por coleópteros xilófagos.

Distribución xeográfica. É unha especie que se estende por Europa e o norte de África.



Ergates faber (Linnaeus, 1767)

Viven sobre troncos e tocones de Pinus, Abies e Cedrus, especialmente na zona das raíces principais.

É unha especie típicamente mediterránea ampliamente distribuída pola Península Ibérica.



Eupotosia mirifica (Mulsant, 1842)

Status UICN: Vulnerable. 2011

Está asociada a grandes bosques de especies do xénero Quercus. As larvas son saproxílicas, desenvolvéndose nas oquedades das árbores. A crecente fragmentación á que se atopa sometido a súa hábitat fai perigar a viabilidad das súas poboacións.

Esta distribuída na rexión mediterránea.



Hylotrupes bajulus (Linnaeus, 1758)

As larvas son moi polífagas. Os adultos atacan á madeira de construcións, tanto de coníferas como de caducifolios, sempre moi secos.

Especie de orixe europea e distribuído por todo o mundo.



Latridius hirtus Gyllenhal, 1827

É unha especie saproxílica obrigada.

Vive baixo a cortiza de árbores mortas e sobre hongos lignícolas, tanto en coníferas como en frondosas. Larvas e adultos aliméntanse de catro especies de mixomicetos: Stemonitis splendens Rost., Fuligo intermedia Macbr., Fuligo séptica (L) e Mucilago crustacea Wigg.

Disperso pola maior parte de Europa.



Limoniscus violaceus (Müller, 1821)

Status UICN: Vulnerable.2011

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

Vive e desenvólvese case exclusivamente en madeira en descomposición de troncos de haxa (Fagus sylvatica). Mais raramente faino en madeira de carballo (Quercus sp.).

O seu ciclo de vida adoita durar entre 15 e 16 meses. A conservación desta especie está ligada á dos hayedos ibéricos.

Distribúese por todo o norte de España.



Litargus (Litargus) connexus (Geoffroy, 1785)

As larvas desenvólvense sobre hongos lignícolas que afectan á madeira en descomposición de especies de frondosas (Fagus, Quercus, Acer, Populus...) e máis raramente de coníferas. Os adultos atópanse baixo a cortiza das árbores, preto dos corpos fructíferos destes hongos.

Está distribuida por toda Europa.



Lucanus cervus (Linnaeus, 1758)

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable. 2006

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

É unha especie asociada a bosques de caducifolios. Bosques de castiñeiros; bosques mixtos con diversas especies arbóreas e arbustivas; bosques de ribeira dominados por alisos, fresnos, álamos e sáuces.

Esta distribuído pola metade septentrional ibérica.



Osmoderma eremita Scopoli, 1763

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable. 2011

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario Aparece ligada a bosques maduros de haxa (Fagus sylvatica) ou en distintas especies de carballo ( Quercus faginea, Q. robur e Q. humilis ).

É unha especie saproxílica obrigada, cuxas larvas desenvólvense na materia orgánica rica en nitrógeno que se acumula en grandes cavidades de árbores vellas de gran porte. O seu ciclo larvario estímase entre tres e catro anos, polo que a retirada das grandes árbores mortas supón unha ameaza para a supervivencia da especie.

Está presente en case toda Europa fóra diso as Illas Británicas. Na Península Ibérica ocupa unha estreita franxa septentrional desde os Picos de Europa ata o Montseny (Barcelona).



Placonotus testaceus (Fabricius, 1787)

É unha especie saproxílica obrigada Habita baixo a cortiza de distintas árbores, tanto coníferas como frondosas (Fagus sp, Castanea sp, Quercus sp, etc..), frecuentemente asociado a escolítidos.

Distribúese por todo o hemisferio norte.



Rhagium (Hagrium) bifasciatum Fabricius, 1775

As larvas son saproxilófagas e viven en madeira moi descomposta e húmida de coníferas e frondosas.

Distribúese por toda Europa.



Rhizophagus (Rhizophagus) nitidulus(Fabricius, 1798)

É unha especie saproxílica obrigada Aparece baixo cortizas de Betula sp., Fagus sp., Carpinus sp. e Pinus sp. e en diversas especies de hongos.

Distribución xeográfica: É unha especie europea.



Rosalia alpina (Linnaeus, 1758)

Status Convenio de Berna (anexo II): especie estrictamente protexida UICN: vulnerable. 2006

Directiva Hábitats: anexo II: especie de interese comunitario.

Especie propia dos Hayedos europeos. As medidas de protección han de ir dirixidas a protexer os hayedos húmidos europeos.

Distribúese en todo o hemisferio norte.



Stictoleptura erythroptera (Hagenbach, 1822)

As larvas desta especie viven asociadas a árbores añosos, onde se alimentan das grandes ramas mortas e a madeira en descomposición das cavidades que forman os troncos.




Para saber máis….

Galante, E.; Verdú, J.R. 2006. Los Artrópodos de la "Directiva Hábitat" en España. Organismo Autónomo de Parques Naturales (Ministerio de Medio Ambiente), Madrid, 247 pp
Micó, E.; Marcos-García, M.A.; Galante, E. (Eds.) 2013. Los Insectos saproxílicos del Parque Nacional de Cabañeros. Organismo Autónomo de Parques Nacionales, Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente. Madrid
Nieto, A. y Alexander, K.N.A. 2010. European Red List of Saproxilic Beetles. Luxembourg: Publication Office of the European Union.
Verdú, J.R.; Numa, C.; Galante, E. (Eds.) 2011. Atlas y Libro Rojo de los Invertebrados amenazados de España (Especies Vulnerables). Dirección General del Medio Natural y Política Forestal, Ministerio de Medio Ambiente, Medio Rural y Marino. Madrid. 1318 pp