O PAU MÓVESE!

A personalidade da especie humana é moi complexa. A mesma palabra "persona" deriva do grego que significa "máscara" e unha máscara non é o que un é, senón unha representación, verdadeira ou falsa, que se exhibe. Os disfraces permiten modificar a nosa realidade para realizar un sono. O pobre pódese converter en príncipe, o bo en demo, o branco en negro, o tímido en ousado e o home en muller ou viceversa. As persoas encarnamos aínda que tan só sexa por unhas horas, a vida daqueles personaxes que sempre nos tivese gustado ser. Polo tanto, o verdadeiro éxito do disfrace reside en quen o leva non sexa recoñecido como a persoa que é, senón como a desexada. Non obstante, na natureza, o verdadeiro éxito do "disfraz" consiste en pasar desapercibido, en comer e non ser comido e baixo estas condicións algúns animais evolucionaron, adaptando tanto as súas formas coma as súas cores para mesturarse co ámbito e así escapar con éxito dos seus depredadores. Adoptaron un disfrace, pero neste caso, é permanente.

A observación da natureza sempre pode asombrarnos, e nunca está demais pararse para facelo detidamente e buscar entre as follas e a maleza. Pode que nos sorprendamos e encontremos algún destes curiosos insectos, que basean a súa estratexia de vida na capacidade que teñen para imitar ás follas ou ás ramas. É posible que algún día descubramos entre a follaxe ou a follaxe un destes marabillosos seres e escoitedes o mesmo ca min, un día, en que acompañado, percorría un bosque.

- Carlos...ven pronto, este pau móvese...¡¡¡

 


Figura 1

Phasma….

Tanto os comunmente chamados insectos pau coma os insectos folla, pertencen á orde Phasmida (=Phasmatodea) pero están incluídos en distintas superfamilias.

A palabra “Phasma” que significa fantasma, refírese tanto á capacidade de camuflaxe destes insectos, como que desenvolven toda a súa actividade pola noite. Durante o día utilizan a súa forma alongada e cores para confundirse coma se fosen ramas das plantas que hospedan no caso dos insectos pau, a copia perfecta da forma das follas dos insectos folla, ou imitar a codia da árbore que hospeda dos insectos codia.

 

Nomes comuns.....

Insectos pau e insectos folla, mata cabalo (Colombia), palote (Chile), mariapalito (Panamá), Mula do Demo (Costa Rica).

 

Como se recoñecen..........

Figura 2

Insectos pau:
Alongados, con ou sen ás e en caso de presentalas poden ser funcionais ou non para o voo. Sección transversal do corpo máis ou menos cilíndrico, similar a pequenas podallas tanto en cor coma en forma.
Figura 3

Insectos folla
Formas aladas, de corpo ancho, aplanado dorso-ventralmente, con expansións laminares nas patas e similares a follas.
Figura 4

Insectos codia
Adoitan ter o corpo máis robusto e en moitas ocasións con protuberancias en forma de pequenas espiñas sobre todo ou parte do corpo.

 

O dimorfismo sexual varía moito entre as especies, por norma xeral o macho é máis pequeno que a femia, e nalgúns casos de distinto color.

 

Algo sobre a sua bioloxía...........

Todos os fásmidos son absolutamente herbívoros. Son animais de pouco movemento que poden estar días en mesmo lugar. O seu apetito varía dunha especie a outra, hai os que son moi voraces e outros, en cambio, comen pouco. A auga é importante como para calquera ser vivo e tómano normalmente das follas. Algúns, os máis robustos chegan a ir en grupos a unha poza como o Eurycantha calcarata (Fig.5).


Figura 5


Viven xeralmente sobre arbustos e árbores dos que se alimentan, presentando tantohomotípiacomo homocromía. Tanto se son ninfas como adultos, os insectos pau xeralmente refúxianse dos seus depredadores escondéndose entre a vexetación durante o día e pola noite é cando teñen actividade e se alimentan ou copulan. En ocasións aproveitan brisas de aire para moverse ou comer, aproveitando que ao mesmo tempo se moven algunhas follas e talos da planta sobre a que estean e así non chaman a atención.

 

 

Figura 6
Figura 7

O escondedoiro dos insectos fantasmas…..(Figs. 6 y 7)

Falamos da Pirámide de Ball, o escondedoiro de insectos que crían extintos. A simple vista, a Píramide de Ball parece un illote deserto no Sur do Océano Pacífico. O que antes fora un volcán, hoxe forma parte dun vello continente que quedou mergullado e agora é o hábitat dunha das especies máis fascinantes do planeta.

A formación conta con 7 millóns de anos de antigüidade e mide 562 m. No ano 2001, uns escaladores decidiron explorar a pirámide, o que descubriron deixounos coa boca aberta: un grupo de insectos xigantes que crían extintos décadas atrás, vivían dentro das rochas do illote. Tratábase do insecto pau, un animal que se pensaba tería deixado de existir nos anos 30, pero que vive nun reducido número dentro das paredes da Píramide de Ball, o que a converte nunha das especies máis raras e fantasmagóricas do mundo. Ninguén esperaba achalas de novo. Unha das particularidades deste animal é o feito de que os machos e as femias dependen uns dos outros para vivir,e mesmo se abrazan para durmir, ao igual que o fai unha parella de persoas.

 

Mecanismos de defensa

Figura 8
Figura 9
Figura 10
Figura 11

Que a camuflaxe non funciona e foron descubertos, non importa, pasan ao plan "B" que pode ser engancharte coa extremidade posterior e picarte coas espiñas que ten (Eurycantha calcarata) (Fig.5). O tamén expulsar un gas de olor repelente ou irritante (Oreophoetes peruana, Peruphasma schulteii ) (Fig. 8 e 9) ou emitir sons coas ás (Heteropteryx dilatata) (Fig.10). Outros déixanse caer ao chan e quedan durante uns minutos inmóbiles -efecto de catalepsia- coma se estivesen mortos (Caraosius morosus) (Fig. 11). E como última opción, elixen voar a un lugar seguro (moitos machos, ao contrario que as femias, teñen ás para desprazarse, máis que para fuxir, para buscar parella).

 

Sobre la reproducción....

A reprodución pode ser sexual (participación do macho) ou partenoxenética (sen participación do macho). Neste último caso as ninfas que nacen son sempre femias.

Cando as femias chegan á súa madureza sexual, buscan un macho para deixar descendencia. Para atraer a parella, as femias secretan unha feromona con olor a mazá (segundo din) a cal ocasiona unha congregación de machos. Como só un macho será o afortunado, ármanse batallas campais onde algúns saen malferidos e outros, mesmo perden a vida.

Figura 12
Figura 13
Figura 14


A cópula pode durar horas ou varios días, segundo a especie. Algúns machos son moi posesivos e aínda que non estean a copular quedan sobre a femia durante días (Peruphasma schhulteii) (Fig.9). O número de ovos depende da especie, e poden oscilar entre os 50 aos case 1000. Hai diferentes métodos de posta segundo a especie; por exemplo, no caso de Extatosoma tiaratum(Fig.12), a femia lanza os ovos e caen ao chan; outro caso diferente é o das especies nas que as femias que posúen epiprocto, como as deBrasidas samariensis (Fig.13), que utilizan para enterrar os ovos; e por último tamén se dan casos nos que os ovos son pegados en ramas ou follas, é o caso de Sipyloidea sipylus(Fig.14). Os ovos adoitan ser similares a sementes e segundo a especie poden variar en cor, tamaño, forma, textura, dureza, etc.

Durante o crecemento o insecto experimentará varias mudas (entre 4 e 8), esta muda ou exuvia é rica en nutrientes polo que moitas veces é comido por completo.

 

 

Unha vida sen sexo.

 


Figura 15

É difícil encontrar na natureza algo tan incrible como unha especie que non tivese sexo dende hai un millón de anos. Iso é o que 'padecen' os insectos pau de Timema, segundo demostra un estudo xenético levado a cabo por investigadores da Universidade Simon Fraser de Canadá.

No estudo, publicado pola revista Current Biology, os autores deste e para datar a orixe deste costume sexual, estudaron o ADN de varias especies de insectos pau de Tinema e descubriron que a reprodución asexual destes animais é anterior aos 500.000 anos nalgunhas especies, e noutras en máis dun millón de anos Se sabe dende hai tempo que os insectos pau de Timema non necesitan relacións sexuais para procrear, xa que as femias producen crías sen necesidade de que os seus ovos sexan fertilizados por machos. "La asexualidad non se traduce sempre na extinción dun linaje" explica a doutora Tanja Schwander de la Universidad Simon Fraser en declaracións a BBC Nature

Hai tempo pensábase que as especies asexuais estaban destinadas a unha rápida extinción, xa que os espécimes estudados adoitaban vivir pouco tempo, pero estes insectos pau veñen a contradicir esta teoría. Os científicos esperan usar estes insectos pau para comprender como é posible a vida sen sexo. A reprodución asexual ten como punto a favor o rápido crecemento da poboación mediante a reprodución de clons, pero como contrapartida, ao ser os xenes idénticos á xeración anterior non se produce unha evolución xenética

"El porqué os insectos pau de Tinema asexuais foron capaces de persistir durante tanto tempo a pesar das consecuencias negativas da asexualidad será o centro de estudo dos próximos estudios" afirmou a doutora Schwander.

 

As que podemos encontrar …..

Das 16 especies descritas en Europa, 6 están presentes na Península Ibérica e encóntranse representadas nas figuras seguintes:

Leptynia attenuata Pantel, 1890 (Fig.16)
Leptynia caprai Scali, 1996 (Fig.17)
Leptynia montana Scali, 1996 (Fig.18)
Pijnackeria hispanica (Bolívar, 1878) (Fig.19);
Bacillus rossius Rossi, 1778 (Fig.20)
Clonopsis gallica (Charpentier, 1825) (Fig. 21)



Mitos e lendas

Os insectos pau foron acompañantes constantes das crenzas relixiosas e culturais de moitos pobos. Os nativos de Barbados na Antillas Menores, cren que os cabalos de deus, como son chamados estes insectos nas illas, serven para transportar os seus deuses dun lugar a outro. Cando son vistos preto dunha casa cre que alguén vai morrer alí. Os Hñahñu de México consideran que non é conveniente molestar os rafani ra zithu (cabalos do demo), porque este tomaría vinganza contra quen o fixer. Os indíxenas Jíbaro Aguaruna tamén os asocian co demo, denomínanos iguanchi tunkuiji, que en castelán quere dicir paíño do demo.

Outra lenda cóntanos o seguinte:

“Un home e unha muller foron a cazar ás árbores. O home disparou a un porco co seu arco e frecha. A muller foi a buscar follas de fento para afumar o porco. Mentres a muller estaba a coller algunhas follas viu unha froita de pandanus vermella que era grande nunha árbore próxima. Deixou de coller as follas e foi a baixar o froito da árbore. Encontrou un pau e usouno para enganchar a rama que tiña os froitos. Cando estendeu a man arriba agarrouse a un mangado de follas sobre a rama, repentinamente viu que unha parte da rama estaba viva. Era un kagabo inmenso cun abdome vermello que confundira co pandanus. O kagabo tiróuselle enriba e arrancou a súa cabeza do colo. Deixou o seu corpo tendido sobre o chan pero trouxo consigo a cabeza á parte alta da árbore para comela. Cando o home rematou de matar o porco correu impaciente a buscar a súa esposa para regresar. Seguiu as pegadas ata o sitio do sucedido e logo seguiu o sangue da súa esposa ata que encontrou o seu corpo. Buscou a criatura que tomara a súa cabeza. Cando o observou na árbore disparoulle rapidamente para matalo. Enterrou o kagabo e a súa esposa xuntos nun hoyo” (Kirksey, 2000). A este insecto coñéceselle como utu wawa. Din que pode matar con só miralo.

 

Usos e costumes

En diferentes situacións da vida os pobos déronlles uso aos insectos pau, ben a todo o organismo ou tan só a algunhas das súas partes. Na illa Goodenough, preto de Nova Guinea, os indíxenas utilizaban as fortes espiñas das patas de certas especies de Eurycantha como anzois para a pesca.


Figura 22


Aínda que existen poucas referencias da utilización dos insectos pau como alimento humano, sábese que os Kiriwina de Papua Nueva Guinea se alimentan de Eurycantha horrida (Fig.22). Outros grupos étnicos da illa aliméntanse de especies de Extatosoma que se pousan sobre a palma de Sagú. Nun texto que se editou en 1855, se relata como os moradores de Nova Caledonia se alimentaban de especies de Carabidion e Eurycantha, e se expresaba que o sabor era parecido ao dos cangrexos de río. Non obstante, nas cidades cada vez que se lle nomea á xente un insecto como parte da dieta (sobre todo en Suramérica), non tardan en escandalizarse, descoñecendo o seu alto valor nutricional. En distintos restaurantes europeos os insectos pau son ofrecidos como exquisitas entradas. Algún restaurante español ofrécenos como “Milhojas de pementos de piquillo e queixo Idiazábal con insectos palo&rdquo. De sinxela elaboración, abonda con saltear as follas de espinacas incorporando os insectos e formar a milhoja cun capa de queixo e outra de pementos, introducindo entre ambas as dúas os 'bichitos' (Fig.23).

 


Figura 23

 

Na literatura e no cine…….


Figura 24

Malia que os insectos pau foron descoidados polos escritores, encontróuseos formando parte da literatura infantil brasilera. No libro escrito por Machado (1997), O dilema do bicho-pau, faise especial referencia a estes insectos(Fig.24).

Na novela Memorias dun insecto pau, o autor alude a grandeza da capacidade mimética destes insectos, menciona: “… volverei falar de xerarquía, é do máis importante entre os insectos pau: a súa aptitude natural para finxir....


Figura 25


Na industria cinematográfica estes curiosos insectos non quedan excluídos, pois foron representados por Slim na película A Bug’s Life traducido ao español como Bichos (Fig.25)

 


 

Para saber máis...

Iberfauna. 2005. Ordo Phasmatodea. En: IBERFAUNA. El Banco de Datos de la Fauna Ibérica. Museo Nacional de Ciencias Naturales (CSIC).

Enlace: http://iberfauna.mncn.csic.es/showficha.aspx?rank=J&idtax=3331 (Fecha de acceso: 14/05/2015)