MANTIS RELIXIOSA

A pesar do que a algúns/ás póidavos suxerir o titulo, non é a miña intención facer unha crónica persoal sobre tal cuestión. Ademais, é posible que moitos de vós teñades experiencias máis "novelescas" que a miña e se non é o caso a literatura e as crónicas de sociedade e xudiciais, retratan con frecuencia a coñecidos personaxes que perderon a cabeza por unha 'femme fatais' ou o que é o mesmo e para o caso que nos ocupa, a versión humana dunha barbantesa (aínda que iso este mitificado). Dito isto, está claro que a nosa protagonista de hoxe é a Barbantesa relixiosa, un ser fascinante no biolóxico e que ademais foi, e é, fonte de inspiración dende moitas modalidades artísticas, para un bo número de autores.

 

Nomes vernáculos

Nalgúns municipios a barbantesa relixiosa recibe nomes vernáculos como "morte" (Arroba dos Montes, Ciudad Real) ou "cabaliño do demo" (Villarrubia de los Ojos, Ciudad Real) que revela esa concepción negativa. Contrastan estas denominacións coas de "relixiosa" do nome científico e común e a de "Santateresa" que fan alusión a esa posición na que parece que se encontra rezando cando en realidade está ao axexo das súas presas (Fig. 1).

 

Como se recoñece..(Fig. 2)

Figura 2
Figura 3
Figura 4
Figura 5

É un insecto de tamaño mediano de aproximadamente 4 a 6 cm, cun tórax longo e unhas antenas delgadas. Ten dous grandes ollos compostos e tres ollos sinxelos entre eles. A cabeza pode xirar ata 180º. As súas patas dianteiras, moi desenvolvidas, que mantén recollidas ante a cabeza, están provistas de espiñas para suxeitar as súas presas. Pode ser de cor verde ou parda con distintos matices. A cor do adulto determínao o do medio no que habita durante a súa última muda (por exemplo, amarelo, se se trata de palla seca, ou verde, se é herba fresca). Outras son unhas auténticas mestras do disfrace, chegando mesmo a adoptar a forma de folla seca, como as especies africanas do xénero Phyllocrania (Fig. 3) (denominadas comunmente barbantesas fantasma) ou flor, como Pseudocreobotra wahlbergii (Fig. 4). Pero a palma lévasea a barbantesa orquídea (Hymenopus coronatus) (Fig. 5), unha especie do sueste asiático que se confunde perfectamente cunha orquídea.

 

Alimentación (Figs. 6, 7, 8, 9)

Figura 6
Figura 7

 

Figura 8
Figura 9

Estes insectos caracterízanse por ser un dos mellores cazadores do reino animal. A súa incrible anatomía faino ser un depredador letal para os insectos (e outros pequenos animais) que ousen poñerse diante do seu campo de visión (Fig. 6). Os seus ollos, que lle dan un aspecto alienígena, teñen visión binocular e son capaces de seguir con exactitude os movementos das súas incautas presas, rotando mesmo ata 180º e as súas patas dianteiras serradas e prénsiles, sérvenlle para atrapar ás súas vítimas e deixalas ben suxeitas mentres as devoran. As presas poden ser tragadas en parte ou na súa totalidade, e deixan unicamente como restos do festín patas, ás ou élitros, que a barbantesa escrupulosamente deixa caer ao chan. Para alimentarse, é capaz de cazar: ras, lagartas, pequenos ratos, trazas e colibrís. Algunhas posúen unhas reaccións tan veloces que con capaces de cazar ao voo unha mosca ou calquera outro insecto voador que se lles cruce. Se ben teñen preferencias por animais vivos para a súa alimentación, en cativerio tamén poden chegar a alimentarse de insectos mortos, sempre que alguén llos achegue ás súas patas raptoras ou boca, aínda que a súa actividade predadora se ve diminuída

 

Reprodución (Figs. 10, 11, 12, 13, 14)

Na época de apareamento a femia segrega feromonas, co que atrae o macho, e é o único momento no que os machos e femias se reúnen. No apareamento, en primeiro lugar o macho rodea a femia ata saltar ao seu dorso e poñer en contacto as súas antenas coas da femia. A continuación, o macho pon en contacto as súas estruturas xenitais coas da femia e deposita o espermatóforo no seu interior.


Figura 10
Figura 11
Figura 12
Figura 13
Figura 14

Durante este período as femias vólvense moi agresivas e, en ocasións, rematan por comer o seu compañeiro durante ou despois do apareamento, empezando pola cabeza, e evitando danar as zonas do sistema nervioso encargadas da reprodución. Non obstante, K. Roeder (1935) considera que o canibalismo sexual da barbantesa dista de ser unha pauta normal do seu comportamento.


Canibalismo sexual.

O macho dalgunhas especies de arañas e barbantesa é devorado rutineiramente pola súa compañeira exactamente despois de (ou mesmo durante) a cópula. Esta práctica implica o consentimento do macho, posto que nestas especies se achega á femia, non fai ningún intento de escapar e pode mesmo inclinar a cabeza e o tórax cara á boca daquela de maneira que a femia pode abrirse camiño a dentadas a través da maior parte do seu corpo mentres o seu abdome permanece adherido completando a tarefa de inxectar esperma dentro dela.


Cal é a razón?

Se un pensa na selección natural como a maximización da supervivencia, tal suicidio caníbal carece de sentido. Pero, en realidade, a selección natural maximiza a transmisión de xenes, sendo a supervivencia na maioría dos casos tan só unha estratexia que proporciona repetidas ocasións para proceder a ela. Supoñamos que as oportunidades de transmitir xenes aparecen impredicible e infrecuentemente, e que o número da proxenie producida en tales ocasións aumenta segundo as condicións nutricionais da femia. Tal é o caso dalgunhas especies de arañas e barbantesa que vive en baixas densidades de poboación. Un macho ten sorte se encontra unha soa femia, e non é probable que ese golpe de sorte aconteza dúas veces. A mellor estratexia do macho é producir a maior cantidade posible de proxenie que leve os seus xenes como resultado do seu afortunado achado. Canto maiores sexan as reservas nutricionais da femia, máis calorías e proteínas terá ela dispoñibles para ser transformadas en ovos. Se o macho partise despois do apareamento probablemente non encontraría outra femia, e a continuación da súa supervivencia resultaría entón inútil. En vez diso, animando a femia a que o devore, capacítaa para producir máis ovos que leven os seus xenes.


Ootecas (Figs. 15, 16, 17)

Figura 15
Figura 16
Figura 17

Tan só uns días máis tarde ela buscará un lugar onde facer a súa posta: a ooteca. Comeza cunha secreción parecida á seda que ao igual que esta se endurece ao contacto co aire. A pega firmemente á superficie elixida e comeza a batela cunhas paletas especiais situadas ao final do seu abdome, producindo así unha masa escumosa. Pouco a pouco a escuma aumenta de volume, ao pouco anaco coloca os primeiros ovos e logo máis escuma. O que podería parecer unha masa desordenada de escuma e ovos é un exemplo de sutileza e perfección. No interior da ooteca, os ovos aparecen perfectamente ordenados. Contan ademais con corredores especiais por onde as novas barbantesas poderán saír cando nazan. Estes corredores están coroados por unha zona de pequenas escamas que actúan como trapelas de saída. Toda unha obra de enxeñaría. De pouco servirían os detalles da súa construción, se coas primeiras xeadas os embrións morresen conxelados. Para evitar este desastre é precisamente polo que a barbantesa dedica tanto esforzo en bater a súa escuma. O resultado é unha estrutura formada por burbullas de aire, un dos illantes térmicos máis eficaces. Dentro da ooteca as futuras barbantesas permanecerán a salvo das xeadas todo o inverno. A súa nai morrerá cos primeiros fríos do outono. Alcanzan un ano de vida, durante o cal mudan seis veces antes de converterse en adulto.

Figura 18
Figura 19

Nalgúns xéneros, como as Galepsus e as Tarachodula, a nai monta garda ata que as crías emerxen (Fig.18). Nestas especies a ooteca é alongada, de modo que a femia poida abrazala co seu corpo para ofrecerlle a máxima protección. Pero non sempre as postas chegan a bo fin. A avespa parasita (como por exemplo a Podagrion) pode inxectar (Fig. 19) no interior da ooteca, co seu enorme oviscapto, o seu cargamento de ovos. As súas larvas alimentaranse entón cos embrións das barbantesas. Cando as avespas sexan adultas, perforarán a ooteca para saír.


Impacto nos Ecosistemas....

Unha barbantesa relixiosa adulta é unha carnívora empedernida. As barbantesas son depredadoras activas e comen outros insectos, pero non poden manter o crecemento das poboacións dalgúns insectos e non saben discriminar entre insectos que axudan ao xardín e os que o danan.


Mitos e Lendas

A relación entre a barbantesa relixiosa e o home foi un tanto contraditoria xa que, por un lado, espertou a curiosidade e a admiración e por outro, suscita a desconfianza e o medo. En xeral en España a cultura popular equivocadamente presenta á barbantesa relixiosa como un animal perigoso e velenoso a pesar de ser totalmente inofensivo e beneficioso para o home, pois devora gran cantidade doutros insectos.

Nalgunhas relixións, como a islámica, considérallas animais sagrados, mentres que noutros lugares, como nalgunhas rexións de Francia llas considera demos. O pobo Khoisán, que habita no extremo meridional do sueste de África, ten a crenza de que cando unha determinada especie de barbantesa se pousa no corpo dunha persoa, foi tocada polo ceo e o a vieira como un santo.


Gastronomía e remedios curativos...

Nalgúns lugares de Asia, como Xapón, China, Laos e Papúa-Nueva Guinea, as barbantesas empréganse como alimento. En Thailandia comen tamén os ovos, as ninfas e os adultos. En Papúa-Nueva Guinea consúmese fritas e, ao parecer, resultan deliciosas porque teñen un sabor que é unha mestura entre gambas e cogomelos. Aínda que hai que ter coidado co seu consumo, xa que son parasitadas por vermes.

Na China, as ootecas empréganse contra a incontinencia urinaria e a enurse nocturna. En Xapón, as barbantesas secas, tostadas e pulverizadas empregáronse como medicina para deter o babeo dos nenos pequenos. E nalgúns pobos de Andalucía, hai xente que cre que poñer unha ooteca de barbantesa no peto da camisa alivia a dor de moas.


Entomoloxía cultural

A utilización dos insectos nas diferentes manifestacións culturais é unha constante. Non obstante, de todas as especies, a estrela indiscutible é a barbantesa. Por iso, e sendo tan numerosas e variadas estas expresións, limitarme a poñer uns poucos exemplos destas.


Artes marciais

Figura 20

Serviron de inspiración para un tipo de arte marcial.


A arte...(Figs. 21, 22, 23)

Figura 21
Figura 22
Figura 22

A barbantesa relixiosa tivo un lugar importante na inspiración dos artistas surrealistas. Rossalind Krauss sinala que "as prácticas sexuais da barbantesa relixiosa femia así como a súa voracidade, configuran un símbolo perfecto da nai fálica, fascinante, petrificante, castradora. É dese xeito como a barbantesa se propaga sobre a obra surrealista dos anos trinta: nos cadros de Masson e Dalí entre outros autores da época.


No cine..(Figs. 24, 25)

Figura 24
Figura 25

Aínda que é certo que en moitos relatos, películas, debuxos animados ou comics de ciencia ficción usaron a súa morfoloxía como base para a creación de extraterrestres. Non obstante, é posible que haxa un factor que sexa máis decisivo para o éxito da barbantesa: a súa mirada. Non é frecuente nos insectos, un tamaño tal que as dimensións da cabeza ofrezan unha visión tan clara de dos trazos dos seus ollos.


Na filatelia...(Fig. 26, 27,28,29)

Figura 26
Figura 27
Figura 28
Figura 29

En diferentes series emitíronse, entre outros, selos coa imaxe da barbantesa en Chile, Paquistán, República de Moldavia, etc.)


Na literatura....


Figura 30

Barbantesa (Fig. 30). A obra de Mercedes Castro (2010). "......Unha perturbadora e misteriosa xefe de cociña de éxito internacional, envorca as súas confesións nun caderno de tapas vermellas no que escribe episodios da súa vida, a dunha muller fatal que non pode evitar marabillar a comensais, admiradores e ata a detractores... A todo home, en suma, engaiolado e sometido pola súa enigmática beleza".




Para saber máis...

Chopard, L. 1949. “Ordre des Dictyopteres”, en P. P. Grassé (ed.), Traité de zoologie, t. ix, Masson, París, pp. 386-407, figs. 75-89.
Roeder, K.1935. An experimental analysis of the sexual behavior of the prayingmantis (Mantis religiosa L.). Biological Bulletin, 69, 203 y 220 en el cine