ÉXITO DOS INSECTOS

Por que han ter tanto éxito dos Insectos....?

Os entomólogos afanámosnos en pregoar a enorme diversidad e beneficios que poden presentar os insectos, seguramente porque non somos alleos a que gozan dunha indiferenza secular e unha antipatía planetaria. A maior parte da poboación considéraos inútiles, insignificantes, molestos e claramente antagónicos ao noso benestar. Desde a noite dos tempos existe unha guerra declarada ao insecto, con estratexias claras de de aniquilación ou no mellor dos casos de mantelos baixo control. Mantemos unha relación esquizoide con eles que vai desde a súa mitificación como criaturas sagradas (a este tema, próximamente, dedicarei un comentario) e a sedución pola beleza das súas formas e coloridos, ata o máis mortal dos odios: os insecticidas.

É certo que algunhas especies transmiten enfermidades perigosas e outras danan os nosos cultivos, pero tamén o é o que se vai impoñendo, o convencimiento de que nos proporcionan importantes beneficios, polo que se fai necesario o mantemento da seu diversidade para a nosa supervivencia futura.

Por iso, aproveitando que o xestor desta páxina non só me permite, senón que ademais anímame, a escribir sobre o que mellor me pareza, pretendo, nos próximos artigos, relatar algunhas curiosidades, marabillas e "servizos ecolóxicos" do grupo de animais de maior éxito evolutivo que poboan a terra. Son os máis invulnerables do reino animal. Lograron colonizar toda a terra, desde o círculo polar ao ecuador; das selvas húmidas tropicais aos áridos desertos e as altas montañas. Nesta extraordinaria capacidade colonizadora só hai unha excepción, desarraigados das súas orixes mariñas, nunca volveron aos océanos.

Os insectos actuais representan, por si sos, o 55% da biodiversidade actual coñecida, e o 85% da biodiversidade animal. Posiblemente, os insectos actuais deben comprender entre 3 e 30 millóns de especies, das cales só describir 900.000.

A que se debe esta extraordinaria capacidade de adaptación e, polo tanto, éxito ao medio terrestre?

 

Un pouco de historia?

Os insectos aparecen case ao mesmo tempo que as plantas terrestres fai 350 millóns de anos (Fig. 1). A súa historia está marcada por tres "explosións evolutivas" no curso das cales certos grupos de especies diversificáronse de forma extraordinariamente rápida. En cada ocasión, a rápida transformación dun grupo de insectos desencadeouse a partir dunha "invención" evolutiva, dunha modificación do ambiente ou de ambas. Eses periodos clave da historia evolutiva son o Carbonífero inferior, coa "invención" do á e do voo; o Pérmico-Triásico, coa do estadio ninfal e o Cretácico, coa "posta a punto" da polinización e o advenimiento dos insectos sociais. Con todo, certas especies "arcaicas" tamén se adaptan e, por iso, entre os insectos actuais cóntanse algunhas das especies máis antigas da terra.

 


Figura 1

 

A súa historia evolutiva empeza probablemente no Ordovícico-Silúrico (fai 450 millóns de anos) cando as primeiras formas de vida gañan a terra firme. As primeiras plantas adáptanse ao medio terrestre, probablemente nos pantanos e este medio é colonizado polos artrópodos (crustáceos, miriápodos, arácnidos e insectos).

Descoñécese cando se diferenciaron, como tales, os primeiros insectos. Son parentes dos miriápodos, eses animais con tantas patas e con traqueas respiratorias? Ou xurdiron dos crustáceos?. Os partidarios da tese dos miriápodos e a dos crustáceos veñen esgrimindo argumentos contrapuestos desde fai un século sen que, ata o momento, teñamos resposta a tal interrogante.

En calquera caso, os máis antigos datan do Devónico (fai 380 a 400 millóns de anos). Con todo, hai que esperar 40 millóns de anos e ao principio do Carbonífero (Fig. 2) para que apareza unha fauna de insectos rica e variada. Nesa época Europa e América do Norte atópanse á altura do ecuador e están cubertas de densos bosques tropicais, cálidos e húmidos. Entre estes insectos carboníferos atópanse detritívoros, fitófagos picadores e chupadores, consumidores de follas e carnívoros. Separadamente dalgunhas especies de gran tamaño, a maioría deses pequenos animais de seis patas, tiñan unhas dimensións equiparables aos de hoxe en día: entre 5 e 10 mm de lonxitude.

 


Figura 2

Deste periodo data unha primeira "explosión evolutiva" desencadeada pola "invención do á". Ao ser os primeiros animais que conquistaron o aire, iso dotoulles dunha vantaxe considerable. A facultade de voar axudoulles a escapar dos depredadores terrestres e permitiulles colonizar novos medios. Desde un punto de vista tanto morfológico como paleontológico, a aparición dos insectos alados segue envolvida no misterio. Só sabemos que apareceu nun periodo de 40 millóns de anos pero, deste espazo de tempo non temos, polo momento, rexistro fósil algún.

Os primeiros insectos modernos, apareceron (aínda que diso tampouco existe rexistro fósil e, por iso, non podemos datarlos con precisión) durante o Carbonífero. Diversificáronse durante a explosión evolutiva que seguiu á adquisición do á. O número considerable de descendientes -hoxe en día representan o 95% da diversidad dos insectos- é unha proba afastada da intensidade desa explosión. Os descendientes daquelas formas, están representados hoxe en día polas cucarachas e os saltamontes. Desenvolvéronse, e medraron, durante o periodo seguinte: o Pérmico. Neste periodo aparecen entre outros, as bolboretas e as moscas. A estes, engádenselle posteriormente os escarabajos, que teñen unha característica distintiva: o seu primeiro par de ás transformouse en dúas estuches ríxidos que protexen ao segundo par de ás membranosas.

A diversificación destas liñas modernas de insectos alados relaciónase cunha segunda "explosión evolutiva": a da crisálida. Esta "invención" permite esperar que terminen os periodos desfavorables. Existen dous tipos de insectos que pasan pola fase de crisálida: os insectos con metamorfoses incompleta (Fig. 3) (por exemplo: chinches, cucarachas, tijeretas) e os insectos con metamorfose completa (Fig. 4) (coleópteros e bolboretas, por exemplo).

Figura 3

Menos evolucionados os primeiros desenvolven un ciclo máis rudimentario, que comeza coa posta dos ovos sobre unha folla, un froito ou un cadáver. No curso das súas fases larvarias, o insecto con metamorfose incompleta parécese ao adulto, aínda que sexualmente inmaturo e as súas ás non son funcionales (Fig. 3).

 

Figura 4

Os insectos con metamorfose completa (Fig. 4) desenvolven un ciclo máis longo que comprende unha fase inmóbil, a de crisálida. As larvas son moi diferentes ao adulto, e a miúdo explotan uns recursos alimenticios moi distintos. Os insectos con metamorfose completa resultaron avantaxados no curso da evolución. Capaces de atravesar os periodos pouco favorables sen alimentarse (no seo da crisálida), poden tamén explotar unha maior diversidad de recursos durante o seu desenvolvemento. Hoxe en día, representan o 90% da diversidad actual dos insectos.

A diversificación dos insectos como grupo prosegue no Pérmico. Aparecen novas flores: as gimnospermas, é dicir as coníferas e as araucarias. Aínda que algún, de gran tamaño e con metamorfose incompleta, soubo adaptarse a esas novas condicións, estes antigos insectos se han ir rarificando co tempo. Con todo hai que sinalar dúas excepcións: as efémeras e as libélulas.

A principios do período seguinte, no Triásico (fai entre 245 205 millóns de anos), todos os antigos insectos desapareceron, excepto as libélulas e efémeras. Este periodo ve a aparición dos dinosauros e dos primeiros mamíferos e prosegue a diversificación dos insectos con metamorfose completa. O Triásico considérase o primeiro periodo de multiplicación da maioría das ordes de insectos actuais (moscas, bolboretas, coleópteros, avispas, abejorros,...). Así, malia a persistencia dalgunhas formas arcaicas, a maioría son máis ou menos parecidos aos actuais.

A evolución prosegue durante o periodo seguinte, o Jurásico (fai entre 205 e 135 millóns de anos). Este periodo caracterízase pola diversificación dos dinosauros e das gimnospermas. Nos insectos diversifícanse novas liñas e xorden novas familias. Así por exemplo, as libélulas diversifícanse de xeito espectacular.

Con todo, a "idade moderna" dos insectos non empeza ata o Cretácico (fai entre 135 e 96 millóns de anos) (Fig. 5) cando o desenvolvemento de ecosistemas comparables aos actuais desencadea a terceira "explosión evolutiva". As plantas ou árbores con flores toman a substitución das gimnospermas. Desde entón, as angiospermas non cederon no seu predominio. Tanto é así, que coñecemos hoxe máis de 235.000 especies de angiospermas fronte a menos de 1.000 especies de gimnospermas.

Figura 5
Figura 6

Tal éxito obedeceu a unha nova estratexia de polinización (Fig. 6): mentres a polinización das gimnospermas prodúcense grazas ao vento, a das angiospermas depende a miúdo dos animais. Estes achan novas fontes de alimentación nas flores e froitos; a cambio, os insectos transportan o polen destes. O polen é carrexado a miúdo por un insecto, que busca o precioso néctar segregado pola flor para atraerlle.

Débese á explosión das angiospermas a espectacular proliferación de especies de insectos no Cretácico? Ocorreu o proceso en sentido contrario?.

Un fenómeno é certo: as novas liñas de insectos e as plantas con flores coevolucionan. Transfórmanse de xeito simultánea, á vez que exercen unha mutua influencia. O seu coevolución contribuíu á diversidad de plantas con flores. Existe un gran número delas que só son polinizadas por un insecto específico. O polen dunha planta ten así menos posibilidades de facerse transportar cara a outra da súa mesma especie, e o polinizador mantén o seu "monopolio" sobre a súa fonte de alimento (polinización cruzada). Para establecer este sutil equilibrio, o perfume e a cor dunha flor a miúdo adaptáronse ao olfato e á vista do polinizador. Esta coevolucion de angiospermas e insectos privilexiou a diversificación de certas liñas. A historia evolutiva das plantas non pode entenderse sen considerar o papel polinizador dos insectos. A maior parte das flores son como son debido á presión selectiva exercida polos insectos polinizadores; noutras palabras, a forma, cor, o cheiro e o néctar das flores serían moi diferentes (e ata non existirían) de non cumprir un papel fundamental como señuelo, atractivo ou recompensa para os insectos polinizadores.


Figura 7

A multiplicación de recursos que deriva das angiospermas vese acompañada da aparición de todos os insectos sociais (avispas, abejas, abejorros, formigas) esenciais para o funcionamento dos ecosistemas actuais (Fig. 7).



Recapitulando....

Así pois, a extraordinaria diversificación dos insectos viuse favorecida por tres "explosións evolutivas", cada das cales foi unha "invención xenial".

Convertéronse en "os señores do mundo": Omnipresentes e adaptados a todos os medios, constitúen, ademais, o motor de todos os ecosistemas de plantas con flores as cales fornécennos o 90% da nosa alimentación.



Figura 8

Con todo, a deforestación masiva e rápida (Fig. 8), a agricultura, a contaminación do auga, do chan, do aire, a superpoblación e as especies invasoras están afectando á biodiversidade de insectos en todos os continentes. A rápida destrución dos últimos bosques virxes intertropicales ten aínda consecuencias máis dramáticas. As plantas e os insectos dos cales dependen desaparecen máis rápido do que se tarda en recolectarlos e describilos. Sabemos que, desde o Cretácico superior, case todas as plantas con flores "nosa principal fonte de nutrición" son polinizadas polos insectos.

Malia os avances científicos e dos logros da técnica, a supervivencia do home segue dependendo da Biosfera. Noutras palabras, a sorte da especie humana está directamente relacionada co correcto funcionamento dos ecosistemas o cal, depende do conxunto de organismos que o habita e da forma que estes interactúan entre si e co propio medio. Polo tanto, o principal valor dos insectos para a especie humana radica na súa participación na ejecución das funcións ecolóxicas desenvolvidas polos ecosistemas.

Pese a iso, non os estudamos o suficiente, non nos preocupamos da súa conservación, nin parece importarnos a súa perda de biodiversidade.




Para saber máis.....

Coca Abia, M. M.; Domínguez Alonso, P. y Racliffe, B. C. 1999. Evidencias de actividad biológicas producidas por artrópodos terrestres a lo largo del tiempo geológico. Bol. S.E.A., 26: 213-221
Martin Piera, F. 1997. Apuntes sobre biodiversidad y conservación de insectos: dilemas, ficciones y ¿soluciones?. Bol. S.E.A., 20: 25-55
Waggoner, B. 1999. Los comienzos de la historia evolutiva de los artrópodos: ¿qué nos pueden contar los fósiles?. Bol. S.E.A., 26: 115-131