CÁRABO GALEGO

O noso protagonista de hoxe é o cárabo galego: Carabus (Ctenocarabus) galicianus Gory (Fig. 1). É posible que algúns lectores coñezan a especie obxecto deste comentario, para outros será unha autentica descoñecida. Para todos, hoxe quero mostrarvos a unha das xoias biolóxicas dos nosos bosques e máis concretamente, dos do noroeste peninsular da que é endémica.

Ao empezar a bosquexar unhas liñas sobre este comentario, consulto as miñas notas, recupero as antigas e recordo os meus primeiros pasos neste mundo tan apaixonante da entomología. Entre estes recordos, un dos primeiros artigos que lin, escrito por Luís Igrexas, e dedicado aos Carabus de Galicia. Esta lectura e case dunha forma natural, lévome á súa procura e captura nos arredores de Santiago de Compostela. Desde entón, os achados (non as capturas) desta fascinante especie foron frecuentes.

 

Intrépido...exquisito ?

Non é unha especie de hábitos acuáticos. Con todo, ten o atrevimiento de penetrarse nun medio hostil para procurarse novos recursos alimenticios. Atrévome a supoñer que deben ser, xa non só exquisitos senón que ademais deben aportarlle un plus de nutrientes na súa dieta. Conquistas de índole similar, ou diferente, son unha constante no mundo natural. Tamén sucede, e sucederon, eventos paralelos a leste, á especie humana. Aínda a risco de que algún de vós considere o que segue como unha incontinencia imaginativa, a osadía do noso protagonista paréceme similar á que se me antoja debesen ter os nosos devanceiros castreños, nos seus primeiros pasos para explotar novas fontes alimenticias na mar. A carreira pola supervivencia de todas as especies está chea destes eventos.

En base a todo iso, propóñovos un breve percorrido polas liñas que seguen, e penetrarémosnos nalgunhas das particularidades da vida desta bellísima especie.

 

Figura 2
Figura 3

Como se recoñece… (Figs.2, 3)

Especie fácilmente reconocible polo seu tamaño grande (20-28 mm) e o contraste entre a coloración dorsal enteramente negra e o laranxa claro dos fémures, así como pola presenza de marcadas costelas no dorso do élitro.

Pertence a familia dos carábidos, un gran grupo de coleópteros que se caracterizan por ser habitantes do chan e aínda que teñen ás, cústalles voar e son fundamentalmente depredadores doutros insectos, caracois, miñocas, etc.

 

Algo sobre a súa bioloxía…

O periodo de vida activa alcanza desde os primeiros días de marzo ata os primeiros de outubro polo que, a súa vida activa dura duns sete meses e medio a oito. A partir de outubro, os cárabos abandonan as súas "praias" e a inmediata veciñanza do curso de auga para retirarse cara a noiros non afastados, pero apartados.

O periodo de metamorfose é rápido e regular e adoita durar aproximadamente dous meses. O acoplamiento prodúcese de marzo a xullo. Pode hibernar por un breve periodo que se estende entre outubro e marzo, ou non entrar en diapausa invernal (Andrade, 1980).

Aliméntase sobre todo, de larvas e moluscos acuáticos (Forel e Leplat, 1998). Desde unha concepción antropomorfa, non ten as características morfológicas para vivir en tales medios. É dicir, é unha especie estrictamente terrestre, con todo, penétrase no medio acuático (Fig. 4) para procurarse novos recursos alimenticios. Ademais, este medio, as correntes de auga, deben reunir as condicións de limpeza, o que fai desta especie un excelente indicador da bonanza de tales medios.

 


Figura 5

Onde viven……. (Figs.5, 6)

Atópase ligada a augas limpas e de corrente rápida, que discorren sobre canles pedregosos; prefire zonas de umbría con boa cobertura arbórea nas que hai pequenas praias arenosas. É frecuente achala baixo grandes pedras parcialmente mergulladas, xa que é subacuática, como sinalan Jeanne (1969) e Zaballos e Jeanne (1994). Segundo os datos obtidos por Raynaud (1974), a partir de exemplares dun vivero, é de actividade nocturna, resultados que confirma Andrade (1980), quen sinala que é sensible á contaminación das augas e á deforestación das marxes, debido a que é moi umbrófila.

Figura 6


Demografía

Debido aos seus preferencias polos cursos de augas limpas e de beiras sombreadas, a distribución de Carabus galicianus é continua ao longo de ríos e embalses, en tanto que estes presentan os requisitos antes indicados. A escala rexional a especie forma probablemente metapoblaciones debido á fragmentación do hábitat, sobre todo, en zonas de baixa altitude, nas que aumenta a contaminación do auga. A densidad pode ser localmente elevada (1 individuo por cada metro lineal de beira; Serrano, observación persoal) si concorren todos os factores ambientais que prefire a especie.

 

Área de distribución

Elemento endémico da Península Ibérica, distribuído desde os límites entre Asturias e Galicia ata a Sierra da Estrela en Portugal, incluíndo os Montes de León e as montañas ao noroeste de Zamora (Fig.7).


Figura 7

En Galicia áchase desde o nivel do mar á montaña, habitualmente ligado a cursos fluviales de augas limpas.

 

Factores de ameaza

As ameazas principais son as que afectan á alteración dos cursos de augas limpas aos que está estrechamente ligado Carabus galicianus. Os usos forestales que modifican as canles, a alteración destes con fins agrícolas, urbanísticos e industriais e sobre todo, a contaminación das augas con todo tipo de residuos e desechos (urbanos, industriais, agrícolas) afectan directamente á especie e ás súas presas, que adoitan ser invertebrados que requiren augas de calidade para existir.

A especie non presenta ameazas notables debidas a factores intrínsecos, pois a súa capacidade de dispersión seguindo o curso de ríos e torrentes é probablemente grande (corre a gran velocidade e tamén bucea).

 

Estado de conservación: ficha roja
Libros Vermellos. Categorías de ameaza
- Mundial: Ninguna.
- Nacional: Vulnerable (VU). (Serrano e Lencina, 2006).

 

Protección legal

Lamentablemente hoxe en día non existe protección legal para unha especie tan nosa, interesante e única.

A desdichada costume de aproveitar as terras, plantando eucaliptos ata o mesmo bordo dos ríos e arroios, destruíndo o bosque de galería e a vegetación de ribeira contribúe á destrución do hábitat deste espectacular insecto, así como o de moitas outras especies ligadas aos nosos cursos de auga. O feito de que se talle ou elimine vegetación de ribeira, as follas secas dos eucaliptos e a propia competencia por nutrientes e luz, reducen o crecemento da vegetación rasante. Por isto, e unido a que se trata dunha árbore exótica que ofrece pouco acubillo á fauna, a biodiversidade nestas plantaciones é menor á dos bosques autóctonos.

 

Medidas de Conservación
Medidas Existentes
Ninguna.

 

Medidas Propostas

A consideración de Carabus galicianus como unha especie vulnerable derívase da súa requerimiento de bordos de ríos e torrentes con augas limpas e abundante sombra, pois estes hábitats están en risco permanente de alteración temporal ou definitiva debido a actividades humanas de todo tipo: urbanísticas, agrícolas, forestales e industriais. Deica que sexa necesario a curto prazo realizar análises periódicas das poboacións coñecidas, polos servizos de cada comunidade autónoma ou entidade adecuada, verificándose tanto o bo estado do hábitat como a presenza da especie. Neste sentido, é conveniente realizar nos próximos anos estudos demográficos do maior número posible de poboacións. Desta forma, poderíanse tomar medidas correctoras si detéctanse alteracións do hábitat. A especie debe ser incluída na lista de especies protexidas de Galicia, Asturias e Castilla e León cando se elaboren a nivel rexional.

 

Curiosidades

O mozo viaxeiro e naturalista francés Narcise Deyrolle envía aos seus corresponsales en Paris diversas especies de coleópteros como resultado dunha campaña que, a través de terras portuguesas, achegaralle ata o sur de Galicia cando apenas deu comezo o verán do ano 1839. Parte do material capturado é publicado inicialmente en dous traballos (Gory, 1839; Chevrolat, 1840), nos que se describen especies novas para a Ciencia e menciónanse algunhas outras pertencentes a diversas familias, incluíndo nalgúns casos o lugar de procedencia de cada especie de forma máis ou menos explícita, quedando así rexistrados diversos lugares da xeografía galega. Previamente, o propio Gory adiántase a Chevrolat na descrición (foi publicada como: Nouveau Carabe d?Espagne en Revue Zoologique ) (Fig. 9, 10) do que é posiblemente un dos Carabus máis emblemáticos da fauna ibérica: o Carabus galicianus.

Figura 9
Figura 10

Cando no ano 1996 organizamos o VIN Congreso Ibérico de Entomología en Santiago de Compostela, non tivemos dubida algunha á hora de elixir o logotipo do mesmo. Sería unha das especies máis emblemáticas dos nosos bosques de ribeira e ademais, endémica do noroeste peninsular: o Carabus galicianus (Fig. 8).

 



Para saber máis...

Andrade, J. 1977. In memoriam Paul Raynaud: Ctenocarabus galicianus, Gory (Coléoptère Carabique), estados larvarios (Ex societate imaginis). Nouv. Rev. Entomol., 7: 257-260.
Andrade, J. 1978. Nota sobre la larva de Ctenocarabus galicianus, Gory. Nouv. Rev. Entomol., 8(3):259.
Andrade, J. 1980. Notas sobre la biología de Ctenocarabus galicianus, Gory. Nouv. Rev. Entomol., 10: 19-28.
Campos Gómez, A.M. & Novoa Docet, F. 2006. Los Carabidae (Orden Coleoptera) de Galicia (N.O. de España). Catálogo, distribución y ecología. Monografías de Nova Acta Científica Compostelana. Serie Bioloxía, 2. Universidade de Santiago de Compostela. 358 pp.
Chevrolat, A. 1840. Description de quelques Coléoptères de la Galice et du Portugal provenants d’envois de M. Deyrolles fils. Revue Zoologique par la Société Cuvierienne: 8-18.