CAPRICORNIO

En moitos puntos de Galicia, a mediados do s. XX desencadeouse unha profunda transformación da paisaxe pola importante plantación que se produciu de eucaliptos. Naquel entón buscábase crear unha fonte de recursos para as zonas rurais, pero varias décadas despois, unha gran parte das plantacións foron abandonadas. Agora, a vida volve abrirse paso, e faino con moita forza: loureiros, carballos, bidueiros, castiñeiros,...voltan a medrar nalgunhas localidades onde antes había eucaliptos.


Figura 1

O noso protagonista de hoxe, non vive nos eucaliptais. Faino nos nosos bosques naturais (fig.1), os que apenas foron transformados ou alterados pola actividade industrial, nos que a súa dinámica e evolución depende do réxime de perturbacións naturais e son o suficientemente grandes como para garantir a supervivencia de poboacións viables de todos os seres vivos, incluídas especies migratorias.

Como vos poderedes imaxinar, nestes bosques e coa cantidade de personaxes que neles viven, cada día (ou noite) ten lugar un montón de episodios. Permitídeme que comparta convosco o seguinte. Hai un tempo, nunha das miñas visitas a un deles e mentres descansaba dunha longa camiñada, empecei a divagar sobre os feitos dos que sería testemuña muda, entre outros, o noso protagonista. Así estaba, cando ao pouco tempo vin achegarse unha nena polo camiño. Aliviareivos dos prolegómenos, e irei directamente ao gran. Despois dun anaco de conversación e cando conseguiu que lle confesase ao que me dedicaba, Ánxela (que así se chama a nena) preguntoume:

- Entón ti tes moitos amuletos, non?
- De que amuletos me estás a falar?
Quedou observándome un bo anaco cunha expresión incrédula. Animeina a que mo contase porque de verdade non sabía do que me estaba a falar. Sen dicirme nada, sacou dun pequeno peto un envoltorio, no que había un corno dun escaravello.
- Para que serve?
Empezou o seu relato dubitativa pero, ao cabo duns instantes, soltoume de corrido o seguinte:


Figura2

 

- "............. Nestes bosques, e ás veces, pola noite ou ao amañecer, escóitanse unha especie de cánticos, que significa que se achegan unhas procesións fantasmagóricas (creo que moita xente a chama Santa Compaña) (Fig.2). Están precedidas por un home que coa cara consumida e que leva unha cruz na man; os que lle seguen aínda son moito máis aterradores, pois claramente pode verse que xa están mortos xa que os seus rostros non son máis que unhas caveiras que moven as súas arrepiantes mandíbulas mentres entoan un rosario. Todos os mortos portan unha vela na súa man e o seu lento paso lévaos sempre a algunha casa próxima ao bosque. Iso quere dicir que veñen a levarse a algunha alma.
A miña avoa, díxome que sempre debía de levar este amuleto cando veño ao bosque e así, cando escoito os cánticos e vexo a procesión tírome ao chan e quédome moi quieta ata que pasen e desaparezan na noite ou na néboa".

 

Dende aquel día, e sempre que percorro algún destes bosques, xa que non me podo resistir visitalos pola súa beleza e porque neles viven entre outros, os protagonistas de hoxe, levo algúns (por se acaso un non me fose suficiente) destes amuletos. A pesar do relato da nena, invítovos a coñecer estes bosques antigos e provistos dunha beleza e dunha biodiversidade extraordinaria, aínda que naturalmente vos recomendo que levedes un (ou varios) destes amuletos como fago eu.

 

Cerambyx cerdo Linnaeus, 1758. Cerambyx cerdo micbeckii (Lucas, 1842)

Nome común: A denominación vulgar "capricornio das aciñeiras" provén do francés, xa que na Península ibérica, polo xeral, esta especie carece de nome vulgar.

 

Un pouco de historia

Etimoloxía do termo: Cerambyx (Keras= corno; bous= boi; porco (=obrero)

Figura 3

Cerambix cerdo, nomre científico acuñado en 1758 por C. Linneo (1707‐1778). Anos máis tarde, P. Latreille (1762‐1833) en 1802, creou a familia Cerambycidae (cerambícido) e na mesma, foi incluida dita especie.


Na Península ibérica distribúese a subespecie micbeckii (Lucas, 1842) (Vives, 2001)

 


Como se recoñece……(Figs.4 y 5)

Figura 4
Figura 5

Lonxitude: 25 a 62 mm. Cor uniformemente pardo-avermellada. Corpo cuberto dunha pubescencia agrisada. As antenas nos machos superan amplamente a lonxitude dos élitros, mentres que nas femias non adoitan superar o ápice elitral. Pronoto transverso, engurrado e cunha forte espiña a cada lado.


Algo sobre a súa bioloxía…

É unha especie xilófaga, consumidor primario, relacionada con diferentes especies de Quercus, se ben tamén está asociada a outros tipos de arboredo como Fraxinus, Fagus, Ulmus, Salix, Juglans, Castanea, etc. Con frecuencia establécense poboacións importantes arredor dunhas poucas árbores de gran porte. O seu ciclo biolóxico ten unha duración de varios anos, a pupación realízase en verán e os adultos invernan na cela pupal. Os adultos sitúanse nas mesmas árbores atacadas, polo que a retirada das árbores enfermos, vellos ou mortos, así como as fumigacións agrícolas poden afectar as poboacións.


Como se recoñece unha árbore atacada...?(Fig. 6, 7)

Figura 6
Figura 7

Os danos producidos por Cerambyx porco resultan moi característicos e sinxelos de identificar, aínda que case imposibles de diferenciar dunhas especies outras (na península ibérica viven catro especies de Cerambyx). O gran tamaño das galerías larvarias e dos orificios de saída dos adultos, con acumulación de serraduras, resultan detalles básicos para identificar os danos causados por estes insectos. Frecuentemente as larvas intérnanse nas raíces, sobre todo en árbores situadas en noiros ou chans erosionados, onde parte do sistema radicular queda ao descuberto e é quentado polo sol, propiciando a súa colonización por larvas en crecemento.


Danos que producen…..(Figs. 8, 9)

Figura 8
Figura 9

As galerías que producen as larvas ao comer discorren xeralmente en zigzag tridimensional, penetrando na albura da árbore e afectando en tramos do seu percorrido á zona subcortical pola que circula o zume. Isto acontece especialmente en primavera e outono cando as larvas buscan para comer as zonas soleadas do madeiro, provocando o secado de ramas primarias ou dunha parte do fuste, que perde a codia co tempo. As galerías serven en moitas ocasións como vía de penetración para outras especies de insectos e organismos xilófagos e saprófitos, cuxa acción acelera a podremia parcial ou total da árbore.


Son beneficiosos?

Aínda que os Cerambyx porco poden producir danos en bosques novos de quercíneas e desvalorizar a madeira, a presenza destes coleópteros nos bosques, e especialmente nas árbores lonxevas, considérase ecoloxicamente necesaria. Os ataques masivos dos Cerambyx spp. afectan polo xeral a pés decadentes, en ocasións tan vellos e grandes que soportan a presenza de decenas de larvas durante anos. Considérase que estes grandes coleópteros forman parte da corte de insectos xilófagos que acompañan ao lento decaemento dos vellos carballos e aciñeiras, propiciando o esgace de grandes ramas ou o fragmentado do fuste, o que orixina a apertura de claros no bosque e a súa rexeneración. A suma destes motivos xunto á rara aparición de Cerambyx porco en Europa Central propiciou a súa protección aínda que no sur ibérico, dentro do seu óptimo climático, ocasione danos considerables aos bosques de aciñeiras


Control natural do Cerambyx cerdo ….

O Cerambyx ten os seus inimigos naturais que se encargan de manter a súa poboación a raia. O peto, rapazas nocturnas, ourizos e raposos. Á súa vez esta "cuadrilla sanitaria" viuse minguada substancialmente pola acción humana. Só o raposo en función da súa dieta omnívora carece de problemas de subsistencia.


Recomendacións técnicas de mantemento de poboación e hábitat da especie:

Cerambyx cerdoé unha especie que na Península Ibérica é relativamente abundante, causando en numerosas ocasións danos notables nalgunhas rexións españolas. Actualmente nas Illas Baleares supón un grave problema, polos danos que está a orixinar nas árbores. A poboación ibérica só pode verse afectada pola redución dos bosques de quercíneas e por fumigacións incontroladas.

Control de actividades humanas: Evitar a manipulación do arboredo e a súa contaminación con praguicidas.

Grado de ameaza

Categoría UICN: Vulnerable

Catálogo Español de Especies Ameazadas: Non catalogada


Entomoloxía Cultural

Na mitoloxía (fig.10)


Figura 10

O escaravello cornudo, denominado kerambyx, quizais do dialecto grego tesalio, da rama eolia, nalgún momento inspirou unha lenda na mitoloxía grega, para tratar de explicar a natureza ou a orixe destes curiosos insectos. E aínda que varios escritores antigos narraron sobre un personaxe (Terambo ou Cerambus), actor protagonista desta historia fantástica, unha das versións máis completas é a do escritor romano Antonino Liberal (que probablemente viviu entre os séculos I e II d.C), quen escribiu en grego unha obra chamada Metamorfosis. Este relato pódese explicar brevemente como segue: Terambo que era fillo de Euserio (á súa vez fillo de Poseidón) e da ninfa de Otris (Eidothea), e que vivía na terra dos Melios (nas estribacións do Monte Otrys), dedicábase a pastorear un nutrido rabaño de ovellas coa axuda das ninfas. As ninfas, a miúdo, gozaban dos seus dotes musicais, pois dise que Terambo foi o primeiro en tocar a lira. Certo día, o piadoso deus Pan advertiulle a Terambo que debía retirar os seus animais da montaña e levalos á chaira, porque se aproximaba unha intensa tormenta invernal, negouse a seguir o consello e, ademais, inxuriou as ninfas ao dicirlles que non eran descendentes de Zeus, senón de Dina e Esperqueo. Ante estes feitos, as ninfas anoxáronse e decidiron castigalo transformándoo nun ser alado, un escaravello negro, con potentes mandíbulas e cornos (antenas) moi longos, que, polos seus hábitos de comer madeira, o chamaban 'boi lignívoro' ou kerambyx (o de boi, polos seus longos cornos, e o de lignívoro, por comer leña). E para completar o castigo, todo o seu rabaño morreu vítima do xélido frío.


Na filatelia..


Figra 11

Son moi poucas a emisións de selos coa imaxe desta especie. A única que coñezo é de Romanía(Fig. 11)




Para saber máis...

VIVES, E. 2000. Coleoptera, Cerambycidae. En: Ramos, M. A. et al. (eds.) Fauna Ibérica, vol. 12. Museo Nacional de Ciencias Naturales. CSIC, Madrid. 716 pp. 5h lám.
VIVES, E. 2001. Atlas fotográfico de los cerambícidos ibero-baleares. Argania editio. Barcelona. 287 pp.