A MÁIS BELA

Un pouco de historia:

“Al augusto nombre de S. M. la Reina Doña Isabel II de España, dedico esta magnífica Saturnia, único representante en Europa de la sección a la que pertenecen la Diana, Luna, Selene, Isis y otras divinidades menos positivas que la nuestra”.

 

Figura 2

Cando o Dr. Mariano da Paz Graells, médico e catedrático do Real Gabinete de Madrid, fixo esta dedicatoria, había xa tres anos que descubrira a bela Graellsia isabelae (1848).

A mediados do século XIX, cando os únicos que andaban confiadamente polas soledades da serra de Guadarrama eran tipos con trabuco e barba carceraria, había un señor con cazamariposas e longas patillas prateadas chamado Mariano da Paz Graells (Fig. 2). Graells dedicara once longos anos da súa vida a percorrer a serra en busca da bolboreta americana Actias lúa seguindo as indicacións erróneas do suízo D. Juan Mieg profesor de Física do Rei quen dicía tela visto por aquelas montañas. Unha tarde de primavera de 1848 canso de estar a buscala todo o día por uns remotos piñeirais de Ávila, sentouse aos pés dunha árbore a descansar, cando a perrita ("Curicus") que lle acompañaba sempre nas súas andanzas comezou a ladrar insistentemente. Graells foi a ver o que poñía nerviosa e cando chegou a ela, viu sobre unha árbore unha bolboreta de extraordinaria beleza, decatouse que non se trataba da bolboreta americana, senón dunha descoñecida e nova para a ciencia. Só tiña esa femia e se apresurou a describila, comunicando ao mundo o seu descubrimento. O macho non logrou ser capturado ata catro anos máis tarde.


Figura 3

Graells enviou á raíña Isabel II un exemplar, quen agradecida o luciu engarzado nun colar de esmeraldas, como un soberbio colgante orixinal e único no mundo, con ocasión dun baile en pazo (Fig. 3) e segundo contan as crónicas da época, foi a admiración de todos os presentes.

Nun prolixo e magnifico ensaio, Agenjo (1943), relátanos unha boa parte das agres discusións que entre os entomólogos europeos se suscitou con motivo do descubrimento desta especie. Pouco despois da súa publicación, comezaron ataques desapiadados contra Graells e a súa bolboreta, con todo tipo de argumentacións. Don Mariano tivo no seu contra a omisión de célebres e capacitados entomólogos, como o francés Rambur, que coñecían a nosa fauna, e puxeron en dúbida a procedencia española da bolboreta. Outros, como Seebold, Testout e Oberthür mantiñan que, dadas as características exóticas da especie, tan distintas de calquera outra da fauna europea, a bolboreta tería sido traída en barco de África ou de América, e falouse durante anos de misterios, lendas e de "enganos" de traficantes de lepidópteros para dar valor á mercadoría. Quen máis se asañou niso foi o mediocre entomólogo francés Chretien. Non obstante, Graells respondeu con decisión e firmeza a estas críticas en 1858 tras describir o macho da especie: “Esta magnífica mariposa, sobre cuya patria han dudado algunos entomólogos extranjeros, sólo por la circunstancia de pertenecer a un grupo cuyos miembros conocidos hasta el día son exóticos, ¡es española!, y otro de los insectos característicos de nuestra fauna, que, como la Chelonia Latreillei et Dejeani, Megacephala euphratica y tantas otras especies notables de la Península son envidiadas por los entomólogos del norte, reducidos a observar las formas triviales de su frío país”.

Pero non todas as publicacións sobre Graells, e a súa bolboreta, foron ataques encarnizados. Nun artigo, 20 anos despois do seu descubrimento, Milliere, imitando a Buffon, que escribira que o cabalo era a máis bela conquista feita polo home no reino animal, dicía: "La plus belle de toutes les conquêtes que l'entomologie a pu faire en Europe depuis de cent ans, et plus peut-être, c'est assurément celle de la magnifique Saturnia Isabellae, découverte en Espagne par le Dr. Mariano de la Paz Graells, il y a vingt ans".

Figura 4
Figura 5
Figura 6


Graells publicou, o 26 de decembro de 1849 a descrición latina da especie, as circunstancias do descubrimento e captura da bolboreta na prestixiosa revista "Annals de la Societé Entomologique de France". Realizou este traballo coa axuda do seu amigo tradutor Leon Fairmaire, con magníficos debuxos a cor da bolboreta, a eiruga e a súa crisálida, realizados por Duchen (algúns dos devanditos debuxos, acompáñanse neste comentario) (Fig. 4, 5 e 6). Graells, realizou esta primeira descrición, para os efectos de prioridade, en latín, como era preceptivo nesa época. Unha nota preliminar sobre este descubrimento publicouse en 1849 nunha revista francesa de escasa difusión, apuntando como nome da nova especie o de Saturnia Diana. Con posterioridade, ao decatarse Graells que ese nome estaba ocupado polo doutra bolboreta do mesmo xénero, escolleu o de Saturnia isabelae. En 1896, A. R. Grote crea o xénero Graellsia, en memoria de M. Paz Graells, para a especie isabelae.

 

Figura 7
Figura 8

 

Como se recoñece….

A súa envergadura é de 45 a 65 mm. Presentan un dimorfismo sexual moi acusado (Fig. 4 e 7). O macho ten as antenas pectinas (en forma de peite) (Fig. 8), e de cor parda avermelladas. O tórax con bastante peluxe, tamén pardo avermellado con aneis amarelos. As ás anteriores son translúcidas de cor verdosa pálida con tons amarelentos suaves. Un ocelo co bordo negro e o interior amarelo, avermellado e azul (nesta orde). As ás posteriores igual pero rematan nunha longa cola semi-dobrada ou lixeiramente curvada de xeito lonxitudinal. A femia de aspecto e abdome máis robusto. As antenas finas e as cores das ás similares pero coa prolongación caudal bastante máis curta.

 

Algo sobre a súa bioloxía

É de hábitos nocturnos e non se alimenta en estado adulto, dependendo polo tanto das reservas enerxéticas acumuladas durante a fase larvaria. Esta especie presenta tan só unha xeración anual.
O imago voa polas noites nos bosques húmidos de piñeiros (Pinus sylvestris e Pinus laricio) sobre os que se desenvolve a eiruga, tamén dun colorido verde, nunha altitude comprendida entre os 100 e 1.700 m.

 


Figura 9

A femia, realiza a posta sobre ramas, podallas e acículas. A media por posta é de 100-150 ovos. As eirugas (Fig. 9), en función da temperatura de cada tempada, eclosionan aos 18-30 días. Estas poden encontrarse dende mediados de maio ata finais de xullo, alimentándose exclusivamente das acículas de piñeiro vermello (Pinus sylvestris) e de piñeiro laricio (Pinus nigra) (Fig. 5 e 6). As eirugas pasan por cinco estadios larvarios, para posteriormente transformarse en crisálida dentro dun botón tecido coas acículas acumuladas no chan do bosque. Neste estado de pupa a especie pasa o inverno ata a súa emerxencia en primavera. Nalgunhas ocasións, a emerxencia non se produce ata a segunda primavera despois de transformarse en crisálida. A vida dos adultos non adoita superar os 8 días.

 

Distribución:

Localízase na metade oriental da Península Ibérica. Vive nos pisos montano e montano-sub-mediterráneo, entre os 100 e os 1.700 m de altitude, seguindo a distribución das plantas nutricias da eiruga: o piñeiro vermello (Pinus sylvestris) e o piñeiro laricio (Pinus nigra).

Hoxe en día está aceptado que constitúe unha reliquia interglacial refuxiada na Península Ibérica.

 

Investigación no impacto de actividades humanas:

O principal inimigo desta especie é a destrución do seu hábitat a causa dos incendios e as deforestacións. Ademais, vese afectada polos diferentes tratamentos para o control de pragas dos piñeirais na loita contra a procesionaria do piñeiro. Recoméndase o uso de Bacillus thuringiensis, que non afectaría ás súas poboacións, sempre e canto a súa aplicación teña lugar en outono.

Durante a segunda metade do século XIX, Graellsia isabelae foi unha peza cobizada por coleccionistas, entomólogos e museos de toda Europa, que aboaban grandes sumas de diñeiro, polos envíos de adultos ou de botóns vivos. Na actualidade, poden observarse páxinas web nas que sorprendentemente se venden exemplares a prezos que roldan os 40 €/ejemplar.

 

Protección legal:

Convenio de Berna (anexo III): "especie protexida"
UICN-1996: "Datos insuficientes"
Directiva Hábitats: anexos II: "especie de interese comunitario para cuxa conservación é necesario designar zonas especiais de conservación"
Catálogo Nacional de Especies Ameazadas como especie de "interese especial" (Orde 10 de marzo de 2000); no Anexo II e VIN da Lei 42/2007, do 13 de decembro, do Patrimonio Natural e da Biodiversidade; na revisión do Libro Vermello dos lepidópteros ibéricos (De Viedma & Bustillo, 1985) incluírona como "endemismo".
Catálogo Rexional de Especies Amenazadas de Castela-A Mancha: Anexo IV "de interese especial" segundo o Decreto 33/98

 

Recomendacións de mantemento de poboación e hábitat da especie:

Conservar en bo estado e asegurar a persistencia das masas forestais de Pinus sylvestris e Pinus nigra, para facilitar a colonización e expansión da área de distribución da especie. A especie, vese afectada polos diferentes tratamentos para o control de pragas de dos piñeirais, en particular os utilizados na loita contra a procesionaria do piñeiro. Para este propósito, recoméndanse as aplicacións con Bacillus thuringiensis, que non afecta ás poboacións de G. isabelae sempre que estas se leven a cabo en outono, período no que as eirugas xa formaron o botón.

 

Entomoloxía cultural:

En diferentes series (Natureza, Protección da Natureza, Bicentenario do Nacemento de Graells, etc.) emitíronse selos tanto do noso país coma de Francia, Andorra, Romanía, España, Mozambique, etc. (Figs. 10 a 15).

Figura 10
Figura 11
Figura 12
Figura 13
Figura 14
Figura 15

 



Para saber máis...

Agenjo, R. 1943. Ensayo sobre Graëllsia isabelae (Graells) (Lep. Syssph.). Eos, 19 (4): 311-414 + X Lam Galante, E. y Verdú, J.R. 2000. Los Artrópodos de la "Directiva Hábitat" en España. Organismo Autónomo Parques Nacionales (Ministerio de Medio Ambiente). 248 pp
Graells, M.P. 1849. Description d´un lépidoptère nouveau de la tribu des Saturnides, appartenant à la Fauna centrale de l´Espagne. Ann. Soc. ent. Fr., 8: 241-245, pl. VIII.
Soria Carreras, S. 1994. Historia de “Graellsia isabellae” (Graells, 1849) una mariposa digna de una reina. Reales Sitios, revista del Patrimonio Nacional nº 120, pp.29-38
Testout, H. 1938. Graëllsia isabellae Graëlls d´Espagne et sa forme francaise Galliaegloria Oberthür, commentaire historique et biologique. Bull. Soc. linn. Lyon, 7(9): 257-266, 281-283.
Viejo Montesinos, J. L. 1992. Biografía de un naturalista y biología del lepidóptero por él descrito Graells y la Graellsia. Quercus, 94: 22-30