INSECTOS PERXUDICIAIS

Se puidésemos viaxar no tempo e nos trasladásemos ata a Idade Media, encontrariámonos unha paisaxe moi diferente ao actual e os primeiro que nos chamaría a atención, serían uns inmensos bosques só interrompidos por claros nos que se levantaban vilas, abadías e fortalezas. Os grandes macizos forestais servían de límites entre diocese, principados e reinos. Era o lugar onde o campesiño se evadía do control do señor, onde os bandidos, fuxitivos ou delincuentes se ocultaban da lei. O sitio en que as parellas de amantes encontraban o seu refuxio; os ermitáns buscaban alí a sabedoría e para os cabaleiros eran espazos de proba de valor. Neste escenario, a especie humana tiña un papel subalterno, un rol no que a premisa bíblica de rei da creación se esvaecía e o convertía como unha parte do ámbito, unha especie máis.

Hoxe parámonos ante o bosque con certa nostalxia. Os diferentes eventos climáticos e a presión antrópica modificaron substancialmente aquel bosque. Sabémonos, en parte, responsables da súa diaria destrución e quizais, sexa ese o motivo polo cal adoitamos tomar este sentimento de culpa como exemplo de crítica á moderna e contaminada sociedade industrial.

A pesar del e calquera que sexa o tipo de bosque, é posible que sintades o que eu mesmo e o meu acompañante, cando nos internar os nun dos nosos bosques: "inmenso", "baleiro", "difícil de penetrar", "inhóspito" e "secreto", "misterioso" e "máxico" e o fogar de seres fantásticos. En moitos dos nosos bosques pódense encontrar personaxes populares da nosa tradición; como as meigas, fadas, trasnos, nubeiros, apalpadores, biosbardos, lavandeiras, xacios, mouros, sacaúntos, urcos...toda a variedade de seres misteriosos e máxicos da nosa mitoloxía que remataron instalándose no noso imaxinario e que, converteron as nosas noites nos escenarios propicios ao medo, e á imaxinación máis desenfreada. Convivindo con eles e en perfecta harmonía, a nosa rica biodiversidade entomológica e entre eles, algunhas especies emigrantes. Estes emigrantes son as procesionarias, os nosos protagonistas de hoxe.

      - Mira, todas estas eirugas unha tras outra...Son as procesionarias, non?



      - Se. Sono



      - A onde van?



      - Buscan un lugar onde enterrarse para converterse en crisálidas....



      - Como se organizan para formar estas procesións?



      - Son gregarias e parece que existe certa división de funcións na colonia e é a femia a que asume a función de encabezar a procesión.



      - Unha femia?



      - Se. Unha femia. As femias de procesionaria parecen máis dispostas a un maior gasto enerxético e asumir mais riscos....



      - Nos contas algo sobre as procesionarias?



    - De acordo. Empezaremos polas que hai na península e os cambios producíronse nos bosques para que agora poidamos velas nos nosos piñeirais....

Invítovos a que nos acompañedes na lectura das liñas que seguen, nas que ademais de coñecer algunhas particularidades biolóxicas e culturais desta especie, a moitos de vós vos recordará a ocasión en que as vistes nos nosos piñeirais.


Figura 1

Sobre as procesionarias

Na península Ibérica viven varias especies de procesionaria. Thaumetopoea herculeana e Thaumetopoea processionea viven no centro e sur da península. Constrúen en plena primavera escasas tendas de seda sobre algunhas follas secas de aciñeiras, refuxios permanentes dende onde as eirugas saen a comer. Esta é seguramente o xeito de vivir máis primitivo entre as procesionarias. As formas máis modernas do xénero Thaumetopoea tamén constrúen tendas, pero aliméntanse de árbores da familia do piñeiro (Pináceas), como a famosa procesionaria do piñeiro.

Que sentido poden ter estes cambios evolutivos? Acaso nos están a contar as procesionarias como cambiou a vexetación en Europa durante os últimos millóns de anos?

Hai uns 30 millóns de anos, a mediados do período Terciario (Fig. 1), xa había carballos, e a vexetación era tan boscosa que seguramente existían moi poucos claros onde puidesen crecer as plantas con flores. A finais do Terciario, o clima deteriorouse, os bosques aclaráronse e comezou a gran diversificación das plantas con flores. Por todo o cal apareceu o nicho ecolóxico que hoxe ocupa a procesionaria do chan. Máis tarde, a medida que o clima se arrefriou, os bosques de coníferas, de piñeiros e abetos, se estenderon por gran parte de Eurasia, e este novo escenario ecolóxico foi totalmente favorable para que evolucionasen as novas procesionarias das Pináceas. Deste modo, aínda que todos estes argumentos sexan especulativos, o feito é que cadran con que a idea de que a evolución das procesionarias está a reflectir indirectamente os grandes cambios de vexetación que aconteceron nesta rexión do planeta.


Thaumetopoea pityocampa (Denis and Schiffermüller, 1775)

Nome común: Procesionaria do piñeiro.

Como se recoñece......(Figs.2 y 3)

Figura 2
Figura 3

A femia é lixeiramente maior que o macho (36-49 mm de envergadura). As antenas son pectinadas, aínda que aparentemente son filiformes. O tórax encóntrase cuberto de pelos agrisados, que nas zonas máis cálidas se volven máis pálidos. O abdome é cilíndrico e groso e está recuberto por unhas escamas douradas que a femia vai colocando sobre a posta para protexela. As ás anteriores teñen unha coloración agrisada, cunhas bandas transversais difusas máis escuras. As ás posteriores son esbrancuxadas, cunha mancha escura na zona anal.

O macho (31-39 mm) é máis estilizado que a femia. Ten as antenas claramente pectinadas e o tórax é densamente piloso, con coloración agrisada. O abdome é máis delgado que na femia e lixeiramente apuntado na súa parte posterior, onde presenta un penacho de pelos de cor marrón claro. As ás anteriores son de cor agrisada, con intensidade variable, con tres franxas transversais máis escuras. As ás posteriores son esbrancuxadas, coa parte máis próxima ao corpo moi pelos.

 

Larva (Fig. 4)


Figura 4

A larva é unha eiruga de entre 25 e 40 mm. É de cor parda con pelos esbrancuxados ergueitos de cor branca ou avermellada, entre as dobras do tegumento encóntranse numerosos pelos curtos que se desprenden con facilidade e son os urticantes. Os laterais son claros, con espullas alaranxadas onde están insertas numerosas quetas.

 

Crisálidas (Fig. 5)


Figura 5

As eirugas experimentan unha serie de cambios (metamorfose) e encóntranse enterradas baixo terra entre 15-25 cm.

 

Algo sobre a súa bioloxía….(Fig. 6, 7 y 8)

Figura 6
Figura 7
Figura 8

É un Lepidóptero dunha soa xeración anual que pasa o inverno de xeito activo en fase de eiruga, o que o converte nun defoliador invernal. Para protexerse do frío, as colonias refúxianse en bolsóns (Fig. 6) de inverno, sendo máis grandes e consistentes canto máis longo e intenso é o período invernal.

As eirugas teñen comportamento social, de modo de durante toda a súa vida larvaria establecerán interaccións cooperativas coas súas irmás de posta. Tamén de forma xeral, desenvolverán toda a súa vida larvaria sobre unha mesma árbore, e só abandonarano para facer a procesión de pupa ou ben para buscar un piñeiro contiguo se esgotaron a totalidade das acículas do piñeiro onde naceron (isto só acontece en pés de moi pequeno porte ou cando hai varias postas sobre unha árbore de non moito porte).

 

Sobre a reprodución....(Fig. 9, 10, 11)

Figura 9
Figura 10

Figura 11

O ciclo completo do insecto pasa por catro fases: adulto, ovo, eiruga e crisálida.

As bolboretas emerxen do chan nos días calorosos do verán. A femia atrae rapidamente o macho mediante a feromona sexual e, tras aparearse, comeza a busca do ramillo axeitado para realizar a posta. Mentres, o macho buscará outra femia coa que repetir o apareamento. As femias mostran preferencia polas árbores cuxas siluetas destacan no horizonte, polo que normalmente son máis abundantes as postas nas árbores solitarias ou nos bordos da masa.

Os ovos colócanse de forma ordenada sobre un par de acículas, formando un canutillo (Fig. 10) recuberto polas grandes escamas do abdome da femia, o que lle confire unha cor pallosa. Cada posta está formada por un número de ovos que oscila entre 48 e 336. O nacemento das pequenas eirugas acontece aos 30/40 días, sucedendo dende finais do mes de xullo, nas zonas máis frías, ata mediados do mes de setembro nas máis cálidas. Tras a eclosión comezan a súa alimentación sobre as acículas máis próximas á posta, causando un primeiro e característico dano sobre a árbore. Tras a primeira muda aos 8-12 días, seguen formando pequenos niños provisionais mediante entrelazados de fíos de seda, normalmente cubertos por pequenos excrementos. Transcorridos de 12 a 18 días realizan a súa segunda muda, aparecendo os pelos urticantes, cada vez máis numerosos segundo avanza o crecemento, comezando a construír o característico bolsón de inverno. Pasados uns 30 días as eirugas volven mudar, alcanzando o cuarto estadio, fase larvaria na que pasa os meses centrais do inverno. É esta a fase de duración máis variable en función das condicións climáticas da zona, prolongándose segundo o rigor invernal. A cuarta muda dá lugar ao quinto e definitivo estadio, que normalmente ten lugar tras o período invernal. Esta fase larvaria ten unha duración aproximada de 30 días, na que se producen as defoliacións máis intensas.

 

Alimentación....

A alimentación é crepuscular e nocturna, permanecendo no interior do bolsón durante as horas centrais do día co fin de acumular calor.

 

As procesións…(Fig. 12)


Figura 12

A procesión de eirugas é unha forma coordinada de locomoción na cal as cohortes de insectos viaxan nunha fila simple onde se mantén o contacto "cabeza-cola"

Dentro destas formacións de eirugas, destaca o papel determinante do líder. A eiruga que encabeza a procesión inverte máis enerxía que o resto á hora de trazar os percorridos nas incursións exploratorias, e ten un maior risco de padecer os ataques frontais de pequenos depredadores que cazan ao axexo como as arañas

Diversos estudos de laboratorio apuntan a que as femias de T. pityocampa adoitan liderar as procesións máis a miúdo que os machos; isto podería ser indicio de certa división sexual de funcións na colonia (polietismo), onde as femias se mostrarían máis predispostas ao dispendio de enerxía e á asunción de riscos que os machos.

Nos primeiros días primaverais, unha vez que as eirugas alcanzaron o seu máximo desenvolvemento (25/40 mm), sucédense as clásicas procesións de enterramento, descendendo do bolsón en busca do lugar onde realizar a crisalidación. Toda a colonia se vai enterrando no chan mediante movementos compasados, realizando a continuación e de xeito individual un botón no que entran en fase de prepupa. Tras profundos cambios e unha nova muda alcanzan a fase de crisálida, de duración variable pois oscila entre pouco máis dun mes, nas localidades máis frías, e catro ou cinco meses nas máis cálidas, ou entre un e catro ou cinco anos se a crisálida entra en período de diapausa prolongada. Este mecanismo, que depende da temperatura, detén o desenvolvemento da crisálida, permitindo á bolboreta emerxer na época máis axeitada. É moi habitual encontrar diapausas prolongadas en localidades frías. Unha vez completado o proceso dentro do botón a bolboreta emerxe, pechando así o ciclo.

 

Síntomas e danos que ocasionan...(Fig. 13)

Figura 13

Aínda cando as poboacións de Thaumetopoea pityocampa alcanza niveis moi elevados e son capaces de defoliar intensamente as árbores, dificilmente poden chegar a constituír unha praga forestal. Como máximo poden chegar a reducir os crecementos das plantacións de piñeiros. En lugares con produción madeireira os danos poden ser tidos en conta. En lugares con forte estrés hídrico estas defoliacións poden ser moi pouco relevantes sobre o interanual crecemento das árbores, tendo en conta as fortes restricións de crecemento impostas polo clima. O principal efecto negativo son os posibles danos ás persoas (especialmente nenos) provocados polas poboacións situadas nas proximidades das áreas recreativas ou lugares frecuentados por campistas. É polo tanto un problema de saúde pública e non unha praga forestal.

A procesionaria é o defoliador máis importante dos piñeirais da Península Ibérica, aínda que non todas as especies presentan igual susceptibilidade; Pinus sylvestris, e especialmente PÁX. nigra, son as máis propensas ao seu ataque, aínda que en condicións favorables á praga, todas as especies poden sufrir graves danos.

Ao tratarse dun defoliador invernal a brotación de primavera non se ve afectada, polo que, mesmo se a defoliación é total e repetida durante varios anos consecutivos, non se producirá mortaldade do arboredo; non obstante, os crecementos veranse moi minguados, especialmente en repoboados novos que tardarán máis tempo en constituírse, e a masa quedará predisposta ao ataque doutros axentes que si poden chegar a matar ao arboredo.

En condicións climáticas favorables, o alimento é o principal factor regulador da dinámica natural das poboacións de procesionaria. Tras unha defoliación importante, o arboredo tarda tempo en recuperarse, polo que as xeracións seguintes dispoñerán de menos alimento, o que se traducirá nunha maior mortaldade, unha menor taxa de fecundidade, e unha diapausa prolongada por alimentación insuficiente. A poboación será entón máis propensa ao ataque dos parasitos e predadores, que en épocas de altas poboacións de procesionaria se multiplicaron, presentando o seu pico poboacional desfasado respecto ao da praga. O piñeiral irase recuperando, e co paso do tempo as poboacións de inimigos naturais descenderán tras un período de escaseza de alimento, o que posibilitará un novo incremento das poboacións de procesionaria, comezando así un novo ciclo.

 

Os inimigos naturais da procesionaria..(Figs.14 y 15)

Figura 14
Figura 15

En España identificáronse numerosos parasitos, depredadores e enfermidades que, aínda que axudan a manter baixos os niveis de poboación de procesionaria, non son suficientes para o seu control.

As eirugas de procesionaria do piñeiro son atacadas por formigas, cigarras, avespas e diversos parasitos (algúns dípteros e himenópteros). Os seus depredadores máis efectivos son as aves paseriformes, en concreto os carboeiros e os ferreiriños, dúas aves insectívoras especialmente voraces con estas eirugas. Bubelas, críaos, carboeiros, pegas, corvos, etc., tamén as comen.

 

Loita biolóxica.. (Figs.16, 17)

Figura 16
Figura 17

Para controlar as poboacións desta especie utilízanse medios físicos, químicos e biolóxicos. Os medios físicos pasan pola eliminación dos bolsóns, cando as eirugas están dentro, estes córtanse, amorean e incineran destruíndo as poboacións larvais. No pasado disparábase contra os bolsóns. A loita química consiste na fumigación con insecticidas autorizados (piretroides e inhibidores de quitina e Bacillus thuringiensis), deben aplicarse sobre as fases larvarias nos primeiros estadios de desenvolvemento, antes que desenvolvan os pelos urticantes de terceiro estadio.

O principal método de loita biolóxica, quizais a máis efectiva considerando efectividade/esforzo, consiste na utilización de feromonas para capturar en trampas aos machos adultos reducindo as posibilidades de cópulas. Ao capturar só machos as trampas son só eficaces con densidades poboacionais baixas. As trampas colar (Fig. 17) é un tratamento ecolóxico para eliminar as eirugas no momento do seu descenso.

 

Urticarias e alerxias..(Fig.18, 19, 20)

Figura 18
Figura 19
Figura 20

As eirugas (fase de larva) están cubertas de pelos urticantes que se desprenden e flotan no aire, polo que poden provocar irritación en oídos, nariz e garganta nos seres humanos, así como intensas reaccións alérxicas. A substancia que lle confire esta capacidade urticante é unha toxina termolábil denominada thaumatopina.

E a urticaria? As eirugas poden lanzar ou desprender os seus pelos. Ao contacto coa pel (directo ou ao ser dispersados no aire) producen unha reacción alérxica en forma de urticaria debida á mesma toxina que libera histamina. A gravidade varía en función da persoa afectada, chegando nos casos máis graves (menos frecuentes) a afectar ao sistema respiratorio. As mascotas tamén o sofren, con síntomas diferentes.

A afectación cutánea é a manifestación clínica máis frecuente pola exposición á procesionaria. Tamén son habituais as manifestacións oculares e, xa máis raramente, os síntomas respiratorios e mesmo as reaccións anafilácticas.

As lesións cutáneas localízanse con maior frecuencia nas zonas expostas, sendo característica a afectación do colo e das extremidades, sobre todo bonecos, antebrazos e nocellos, aínda que tamén é posible a localización en áreas cubertas. As palmas das mans e os espazos interdixitais aféctanse con maior frecuencia nos nenos, probablemente polo contacto directo coa eiruga ao xogar en terreos infestado. A actividade física e o resgado son factores que aumentan a intensidade da dermatose.

 

Un pouco de historia....

A natureza irritante das larvas de Thaumetopoea é ben coñecida dende a antiga Grecia e existen referencias de que xa os romanos botaban os reos en gabias cheas de procesionarias como pena moi severa.

 



Para saber máis...

DAJOZ, R. 2001. Entomología Forestal. Los Insectos y el bosque. Ed. Mundi-Prensa. Madrid. 548 pp.
GÓMEZ DE AIZPURÚA, C. 1986. Biología y Morfología de las orugas. Lepidoptera. II. Cossidae, Sphingidae, Thaumetopodeidae, Lymantridae, Arctiidae. Ministerio de Agricultura Pesca y Alimentación. Dirección General de Producción Agraria, Madrid. 239 pp
GUITIAN RIVERA, L. 2001. La destrucción histórica del bosque en Galicia. Semata. Ciencias Sociales e Humanidades, 13: 105-166
PASCUAL, J. A. 1988. Biología de la Procesionaria del roble (Thaumetopoea processionea L.) (Lep. Thaumetopoeidae) en el centro-oeste de la Península Ibérica. Bol. San. Veg. Plagas, 14: 383-404