ALFÁBEGA (Ocinum basilicum)

 

A alfábega cultívase principalmente para uso culinario ademais do aproveitamento das súas propiedades para elaborar remedios naturais. As follas e as sumidades floridas son as partes empregadas para estes fins. É unha planta anual da familia das Labiadas (como a salvia, a menta, a mejorama, o tomiño, a lavándula...)
Existen numerosas variedades de alfábega (sobre unhas 40) das cales cultivamos na Fundación Galicia Verde, as seguintes:
. Alfábega cítrica ou de limón (O.b. citriodorum): tal e como nos di o seu nome ten sabor a limón. Adereza ben peixes e ensaladas.

. Alfábega común (O. basilicum): é a variedade máis común e usada culinariamente. O seu sabor a cravo un pouco picante e cun toque de regalicia e menta, sabe a cravo un pouco picante e cun acento de regalicia e menta é ideal para salsas, pizzas, pastas,…

. Alfábega violeta ou púrpura (O.b. var. purpurascens): moi pouco coñecida pero todo un descubrimento polo seu intenso sabor e porque deixa unha cor rosada na comida. Úsase en salsas, cremas e ensaladas verdes.

 

Nome científico: Ocinum basilicum 
Nome en español: Albahaca, Alhábega o Basilisco , Basílico, Hierba real, Hierba de los reyes, Alfavaca, Albahaca de limón, Albahaca francesa, Albahaca mondonguera, Albahaca moruna, Albahaquita.
Nomes noutros idiomas: Sweet basil, Basil o Garden basil (inglés), Bergminze, Basilic, Braunsilge o Köningskraut (alemán), Basilic, Pistou o Herbe aux sauces (francés), Calamento (italiano), Alfabrega o Alfalga (catalán), Alfádega, Basílico o Mangericâo grande  (gallego y portugués), Albaraka o Brazilla (vasco)

 

 

AS SEMENTES DA FUNDACIÓN

 

Sementes que podes mercar na nosa tenda "on line": NAMASKAR

UN POUCO DE HISTORIA 

 Esta planta orixinaria da India, deriva etimoloxicamente da palabra grega okimon, (que significa oloroso, pola fragrancia das súas follas) e da palabra basilikón, (que significa planta real, expresando o seu carácter de principal planta aromática).En a India a alfábega considérase unha planta sagrada tanto para Krishnacoma para Vishnú, polo que na maioría dos fogares hai unha planta cuxa finalidade é protexer o espírito da familia. Cultivábase tamén en macetas preto dos templos e utilízase amplamente na medicinaayurvédica baixo o nome de tulsi. Das súas sementes facíanse os rosarios.
Rumoréase que arredor da tumba de Cristo, despois da súa resurrección, creceron cantidades desta planta, por iso, nalgunhas igrexas ortodoxas gregas, usan a alfábega para preparar auga sagrada e adornar os altares.
O cultivo da alfábega chegou aos pobos mediterráneos a través dos gregos primeiramente e posteriormente a través dos romanos, de aí que se utilice a grande escala en países como Grecia, a Provenza francesa e Italia. Cóntase que entre ambas as dúas civilizacións había a crenza que no momento de sementar a alfábega e para asegurar a súa xerminación se debía maldicila. É unha planta que tradicionalmente foi considerada como velenosa. As tradicións europeas vían nela o símbolo de Satanás o cal era utilizada para escorrentar as bruxas, mentres que os indios a atribuían propiedades milagrosas ao utilizala para escorrentar os escorpións. Algúns indíxenas tamén a usaban como perfume e colocábanse podallas no colo ou nos bonecos para ulir ben.
No antigo Exipto tiña un alto valor xa que as follas de alfábega eran esparexidas sobre as tumbas e usadas como un compoñente do bálsamo que se preparaba para o proceso de momificación.
Na localidade valenciana de Bétera cultívanse exemplares de máis de dous metros de altura e ata catro de anchura para ofrecelas á Virxe da Asunción na tradicional festa de " Les Alfàbegues". O segredo para lograr tal magnitude non saíu de alí.
Algunhas culturas caribeñas consideran que a alfábega posúe poderes naturais que escorrentan as malas influencias espirituais e atrae a enerxía positiva. Os espiritistas e médiums válense desta planta nas súas sesións de maxia negra.

 

 

CARACTERÍSTICAS

 Planta herbácea e anual con talos erectos e ramificados, que pode alcanzar o medio metro de altura (máis aromática canto menor tamaño). De porte arbustivo frondoso e lixeiramente peludo, as súas follas teñen un tamaño entre 2-5 cm e cores diversas que van dende o verde claro, verde escuro ou morado segundo a variedade. As follas son suaves ao tacto, pecioladas, oblongas, aovadas, lanceoladas e lixeiramente dentadas e dispóñense de xeito oposto. Ten un olor cálido e floral como a xasmín pero potente e penetrante que se desprende por simple friccionamento, pois a epiderme da alfábega contén pelos secretarios.

As flores aparecen a metade do verán e son pequenas e de cor branca ou lixeiramente púrpura, reunidas en espigas alongadas e axilares na parte superior do talo ou nos extremos da rama. O froito está formado por catro aquenios pequenos e lisos.

As sementes son esféricas, nervadas E de 3 a 4 mm de diámetro.

 

DATOS DE CULTIVO 

 

Un cultivo que asegura unha abundante colleita é aquel que teña unha ampla e regular precipitación durante o período de crecemento e pouca chuvia durante o período de colleita, bastante luz solar e que se adapte a unha ampla variedade de chans. Este é o caso da alfábega.

Situación: pleno sol ou semisombra.
Prefire os climas cálidos ou mornos. É unha planta moi sensible ás xeadas.

Rego: abundante, sen chegar ao encharcamento.

Marco de plantación: Pode ser plantada manual ou mecanizada a unha profundidade de 10 a 15 cm e cun marco de sementeira de 50 x 90 cm. Plantar sempre en zigzag (tamén denominado "ao tres bolillo").

pH ideal: Entre 5,5 e 6,5.

Ciclo: O período entre sementeira e colleita é de 110 a 130 días.

 

COLLEITA 

 

Sementar en viveiros a finais de inverno ou en macetas nun invernadoiro a principios ou mediados da primavera (entre abril e maio, é dicir cando se estea seguro de que non haberá máis xeadas nocturnas). O peso medio de 1.000 sementes é aproximadamente de 1.40 gr. O seu poder xerminativo é de aproximadamente un 85% a unha temperatura de 20 a 25°C e adoitan aparecer ao cabo de 10-12 días.

O transplante realízase cando a planta ten de 4 a 6 follas e nas primeiras horas do día (de 7 a 11 da mañá), xa que en horas máis tardes ou quentes, as plantas sofren estrés e é probable que non se desenvolvan e morran.


Florece de xuño ata agosto-setembro.
As plantas de alfábega deben regularmente ser despuntadas dos ápices vexetativos para permitir un crecemento máis louzán. Sendo unha planta anual, remata o seu ciclo cultural coa floración e a conseguinte frutificación, polo tanto para alongar a súa duración, elimínanse as flores. Se todo iso se fai regularmente e se o tempo queda morno, as plantas poden durar ata ao mes de decembro.

 

CHAN 

 Non é particularmente esixente en canto a terreo, o importante é que sexa un terreo fértil, de pH neutro e con boa drenaxe porque non quere os encharcamentos.

 

FERTILIZACIÓN 

 Non esixe moita fertilización. Pódese aboar o chan antes da sementeira, empregando produtos orgánicos (materia orgánica, compost...) e despois non necesita máis aboado en toda a duración do seu ciclo vexetativo. Fertilizar en exceso estraga o sabor das follas.

 

POLINIZACIÓN 

 A alfábega é entomófila, é dicir que a polinización é realizada fundamentalmente polos insectos.

 

PROBLEMAS

 En agricultura ecolóxica debemos ter presente que o máis importante para manter nosas plantas sas é o equilibrio co ámbito e respectar unhas regras mínimas como regar a pé de planta, respectar e beneficiar os insectos beneficiosos ou manter unha cobertura activa.
En caso de calquera alteración nas follas, como amarillamiento, manchas grises,… o mellor é cortalas e queimalas para evitar a propagación do problema e proceder a corrixir as causas que o orixinaron: exceso de humidade, molladura de hojas,…

As pragas máis comúns que se poden presentar son os caracois elimacos o thrips, o pulgón, a mosca branca, a araña vermella e o minador. En canto ás enfermidades non son moi frecuentes, pero no caso de risco, o Pythium, a Phytoptora, a Thielaviopsis e a Rhizoctonia, o Fusarium e a Mera.

 

 

APORTACIÓNS NUTRICIONAIS

 

O responsable do aroma da alfábega é un aceite esencial que está constituído, entre outros, de: euxenol, estragol, linalol, cineol, metilo-euxenol e que, segundo a maior ou menor cantidade de cada un deles, se obterá unha planta máis ou menos perfumada ou con aromas particulares.

Ademais contén taninos nun 4%.


Usos terapeúticos
Evita os espasmos gástricos e favorece a dixestión. É importante a súa propiedade antivomitiva e por estimular o apetito. Está indicada en dixestións pesadas, procesos de inflamación gástrica ou intestinal e en náuseas polo seu efecto antivomitivo. Tamén se recomenda o seu uso como estimulante do apetito en anorexia ou en nenos.
Ten así mesmo propiedades tranquilizantes e relaxantes. Adóitase usar como relaxante en situacións de estrés ou nerviosismo especialmente se está asociado a procesos dixestivos, adminístrase xunto a valeriana ou melisa por vía interna ou diluíndo unha infusión de follas de alfábega en auga de baño quente.

Como aceite esencial é un bo antiséptico. Úsase por vía externa en forma de panos húmidos ou facendo gargarismos.


Uso culinario

En fresco para acompañar ou aderezar ensaladas, postres,… e para mariñar peixes. En seco para acompañar a guisos, sopas e estufados.

Outros usos

Como repelente de mosquitos. Para iso ten sempre unha planta de alfábega fresca colocada nos cuartos onde non queiras que se coen. Tamén se usa nas hortas coa mesma finalidade, plantándoas arredor dos cultivos.

Dosificación

-Infusión: elabórase ao 1-2%, é dicir empregando de 10 a 20 gr por litro, en problemas dixestivos.


-Aceite esencial: uso como antiséptico por vía oral 2 a 3 gotas, dous ou tres veces ao día, e disoltas nunha tisana.


-Tintura nai: 40 gotas, tres veces ao día.

ASOCIACIÓNS E ROTACIÓNS 

 Plantada xunto ao tomate é das asociacións máis coñecidas. Recoméndase plantar dúas liñas de tomates e sementar alfábega nos 2 extremos para protexer o tomate do pulgón.
Asociación positiva: Con feixóns, cogombros, espárragos e pementos.
Asociación negativa: Non se encontrou ningunha.

 

CAPACIDADE XERMINATIVA

 As sementes ecolóxicas, ben conservadas, duran entre 5 e 6 anos, e nalgúns casos pode chegar aos 10.

 

RECOLLIDA DE SEMENTES

 

As follas da alfábega recóllense gradualmente, cando se necesitan, cortándoas con todo o pecíolo. As follas normalmente utilízanse para consumo en estado fresco. As follas poden secarse á sombra nun lugar aireado e despois gardarse en frascos de vidro ou porcelana. Pódense conxelar por algún tempo, despois de lavar e secado cada unha antes.

 

Pódense conservar en aceite de oliva limpando delicadamente as follas cun trapo húmido e dispoñéndoas en capas, nun recipiente con fecho hermético, cubrindo sempre co aceite, conservarase por longo tempo dando o aroma ao aceite que poderá ser usado despois. Tamén se usan as súas sumidades floridas (despúntelos das ramas florecidos, aínda verdes) para aromatizar vinagres e aceites ou para facer salsas.


As sementes extráense das flores cando están secas (cando adquiren unha cor marrón ou café). Para iso vanse cortando as ramas coas flores e vanse sacando as sementes de entremedio delas. Vanse limpando e agrupando para logo conservar nun frasco de vidro onde etiquetaremos coa maior información posible. Almacenar o frasco nun lugar sen humidade, con baixa temperatura e sen luz. Pódese evitar a humidade mesturando as sementes con arroz.

 

RECEITAS DE COCIÑA

 

A continuación ofrecémosche unha serie de páxinas nas que poderás atopar maneiras diferentes de usar a alfábega na cociña.

Receitas 1

Receitas 2

Receitas 3

 

VOSAS OPINIÓNS

Neste apartado queremos colocar as opinións que recibamos sobre esta hortaliza: que vos parece, si gústavos, ou non, si coñecedes algunhas propiedades, como a chaman onde vivides, ou algunha anécdota ,..... calquera cousa que queirades enviarnos a Este enderezo de correo está a ser protexido dos robots de correo lixo. Precisa activar o JavaScript para velo..